ιστορία – history

Σύμφωνα με ένα σύντομο ορισμό, ιστορία είναι η μνήμη της ανθρωπότητας.

Άλλος ορισμός εκτενέστερος λέει πως ιστορία είναι η επιστημονικά επεξεργασμένη γνώση των γεγονότων που έγιναν στο παρελθόν από τους ανθρώπους και που θεωρούνται αξιομνημόνευτα.

Αντικείμενο της ιστορίας είναι οι άνθρωποι, τα έργα τους, η δράση τους, ειδικότερα οι συγκεκριμένες [GLi] πράξεις των ανθρώπων και όχι ο άνθρωπος ως ιδέα. Το μεμονωμένο άτομο και οι πράξεις του ενδιαφέρουν την ιστορική έρευνα εφόσον έχουν σχέση, άμεση ή έμμεση, με πιο γενικά θέματα και είναι συνάρτηση του τρόπου ζωής ομάδας ανθρώπων μιας ορισμένης εποχής. Η ιστορική έρευνα αναφέρεται βέβαια και σε άλλα γεγονότα, όπως π.χ. στην έκρηξη ενός ηφαιστείου, αλλά μόνο στο μέτρο της σχέσης του ανθρώπου και της αντίδρασής του σε αυτά τα γεγονότα. Αυτονόητο είναι ότι για την ιστορία δεν έχουν αξία όλες οι ανθρώπινες πράξεις. Στο σημείο αυτό βρίσκεται η πρώτη φάση του δύσκολου έργου του ιστορικού, ο οποίος θα πρέπει να αξιολογήσει, να διακρίνει και να απομονώσει τις ομοειδείς ενέργειες του ανθρώπου.

Χρησιμότητα της ιστορίας. Ως κοινωνική επιστήμη που είναι η ιστορία έχει το μειονέκτημα ότι δεν είναι «ζωντανή», αλλά απλώς παρατηρεί γεγονότα του παρελθόντος που δεν μπορεί να τα αγγίξει, γιατί δεν μπορεί να τα επαναλάβει, καθώς αυτά είναι μοναδικά και ανεπανάληπτα. Τα ιστορικά φαινόμενα δεν είναι δυνατό να ρυθμίζονται από αυστηρούς νόμους, όπως π.χ. τα φυσικά φαινόμενα, αλλά μόνο να διευκρινίζονται από ιστορικές αιτίες. Η ωφέλεια επομένως της ιστορίας δεν είναι άμεση. Η τελείως διαφορετική «νομοτέλεια» στην οποία υπακούει δε μας βοηθά να προβλέψουμε π.χ. μελλοντικά γεγονότα και να κανονίσουμε σύμφωνα με αυτά τις δραστηριότητές μας. Έχει όμως η ιστορία έμμεση ωφέλεια και μάλιστα μεγάλη. Είναι αδύνατο να καταλάβουμε ένα γεγονός, όταν δεν ξέρουμε την αρχική του αιτία. Ένας γιατρός δεν μπορεί να ορίσει την κατάλληλη θεραπεία σε έναν άρρωστο, αν προηγουμένως δε μάθει το «ιστορικό» της αρρώστιας του. Ο Λουκρήτιος στο έργο του «Περί φύσεως των πραγμάτων» αναφέρει πως «είναι ευτυχής αυτός που μπόρεσε να γνωρίζει τις αιτίες των πραγμάτων». Και η ιστορία δε φτάνει βέβαια μέχρι του να μας γνωρίσει την έσχατη αιτία των πραγμάτων· δεν μπορεί π.χ. να εξηγήσει, γιατί ο κάθε λαός έχει διαφορετική ιδιοσυγκρασία από τον άλλο. Δικαιολογεί όμως τα ανθρώπινα γεγονότα και αφήνει ανοιχτό το πεδίο για τη δημιουργία γνώσεων πάνω σε αυτά. Θα ήταν αδύνατο να νιώσουμε το σημερινό άνθρωπο, αν δε γνωρίζαμε την πορεία του πολιτισμού που ο ίδιος δημιούργησε. Με τη γνώση των γεγονότων του παρελθόντος ο σημερινός άνθρωπος ικανοποιεί την ανάγκη της γνώσης της ίδιας της προέλευσής του και αποκτά την πείρα των ανθρώπων που έζησαν πριν από αυτόν. Μπορεί έτσι να εξηγήσει πώς έγινε αυτό που έγινε και τι μπορεί πιθανό να γίνει στο παρόν ή το μέλλον. Πέρα από αυτό η ιστορία είναι μια επιστήμη που διδάσκει την αισιοδοξία και την πίστη προς τον άνθρωπο, ο οποίος μπορεί μετά από την καταστροφή, αν θέλει, να οικοδομήσει σε πιο σωστά θεμέλια.

Σκοπός της ιστορικής έρευνας. Σκοπός της ιστορικής έρευνας είναι να σώσει τη μνήμη των γεγονότων του παρελθόντος και, αφού τα υποβάλει σε κριτική, να ανακαλύψει την ιστορική τους αλήθεια. Ο ιστορικός-κριτικός οφείλει να εξετάσει όλες τις λεπτομέρειες και να διακρίνει μέσα από αυτές ποιες είναι πιθανές, απίθανες, αναπόδεικτες, σημαντικές ή ασήμαντες, και από τις τελευταίες αυτές ποιες είναι δυνατό να διαφωτίσουν τις άλλες. Από αυτές τις λεπτομέρειες και με αυστηρά κριτήρια θα μπορέσει να αναπλάσει το κάθε γεγονός. Προχωρώντας έπειτα, με συνάρτηση πάντα το χρόνο, θα δημιουργήσει την αλληλουχία των γεγονότων και βαδίζοντας πάνω στην άποψη ότι το αύριο θα είναι συνέχεια του σήμερα και το σήμερα είναι συνέχεια του χτες, να έχει την ικανότητα της σύνδεσης του παρελθόντος με το παρόν.

Από όλα αυτά είναι φανερό πόσο εξαρτάται η ιστορική έρευνα, και κατ’ επέκταση βέβαια η ίδια η ιστορία, από τη μόρφωση, την ικανότητα, την αμεροληψία, την ακεραιότητα του ιστορικού. Πολύ σωστή είναι πάνω σε αυτό η άποψη του Φενελόν, πως ο ιστορικός δεν πρέπει να ανήκει σε καμιά εποχή και σε καμιά χώρα.

Διαίρεση της ιστορίας. Η ιστορία μπορεί να διαιρεθεί με βάση είτε το χρόνο είτε τον τόπο είτε τους τομείς της έρευνας.

α) Ως προς τη χρονολογική διαίρεση, διατηρείται για την παγκόσμια ιστορία ένα σύστημα μεγάλων χρονολογικών περιόδων (συνήθως αρχαία ιστορία, μεσαιωνική ιστορία, νεότερη ιστορία) που έχουν όμως ασαφή ορόσημα και δεν ανταποκρίνονται στην ξεχωριστή μελέτη της κάθε εθνικής ιστορίας. Η καθεμιά από τις περιόδους αυτές έχει μικρότερες υποδιαιρέσεις που βρίσκονται σε συνάρτηση με τον τόπο. Επομένως ο γενικός αυτός χωρισμός είναι συμβατικός. Μια λεπτομερέστερη διαίρεση γίνεται από διακεκριμένους επιστήμονες διαφόρων εθνικοτήτων στην Παγκόσμια Ιστορία της Ουνέσκο. Σύμφωνα με αυτήν η ιστορία χωρίζεται στις παρακάτω περιόδους:

1. Προϊστορία και αρχές πολιτισμού.
2. Ο αρχαίος κόσμος: 1200 π.Χ.-500 μ.Χ.
3. Η ανθρωπότητα από τον 6ο ως το 12ο αιώνα.
4. Η ανθρωπότητα από το 13ο αιώνα ως το 1775.
5. Ο 19ος αιώνας.
6. Ο 20ός αιώνας.

Προκειμένου για την ελληνική ιστορία, η συνήθης χρονολογική διαίρεση είναι:

Α. Προϊστορία

1. Εποχή του λίθου (ως τις αρχές της 3ης χιλιετίας π.Χ.)
2. Εποχή του χαλκού (αρχές 3ης χιλιετίας π.Χ.-1100 π.Χ.)

Β. Αρχαία ιστορία

1. Γεωμετρική περίοδος (1100 π.Χ.-8ος αι. π.Χ.)
2. Αρχαϊκή περίοδος (8ος αι. π.Χ.-5ος αι. π.Χ.)
3. Κλασική περίοδος (5ος αι. π.Χ.-323 π.Χ.)
4. Ελληνιστική περίοδος (323 π.Χ.-146 π.Χ.)
5. Ρωμαιοκρατία (146 π.Χ.-324/330 μ.Χ.)

Γ. Βυζαντινή περίοδος

1. Πρωτοβυζαντινή περίοδος (324/330–565)
2. Μεσοβυζαντινή περίοδος (565–1081)
3. Υστεροβυζαντινή περίοδος (1081–1453)

Δ. Τουρκοκρατία (1453-1832)

Ε. Νεότερη ιστορία (1832 και εξής)

β) Η τοπική διαίρεση περιορίζει την ιστορική έρευνα στην εξέταση της πορείας μιας πόλης, ενός κράτους, μιας αυτοκρατορίας, δημιουργώντας έτσι μια τοπική ή εθνική ιστορία.[GLi] Ο τρόπος αυτός της ιστορικής μελέτης ήταν συνηθισμένος στην αρχαιότητα, όταν οι λαοί ήταν περιορισμένοι τοπικά. Παράλληλα με την εθνική ιστορία εξετάζεται και η ιστορία μεγαλύτερων γεωγραφικών περιοχών, όπως π.χ. μιας ηπείρου.

γ) Ως προς τους τομείς της έρευνας, παρατηρείται μια πλούσια διαίρεση της ιστορίας. Ως το 19ο αιώνα η ιστορική έρευνα ήταν μια απλή αναφορά γεγονότων, συνήθως πολεμικών κατορθωμάτων (που περιλάμβαναν όμως και διπλωματική ή πολιτική εξέταση), που τις περισσότερες φορές είχε αποκλειστικό σχεδόν σκοπό να ευχαριστήσει τον αναγνώστη. Έτσι τα ιστορικά έργα θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν περισσότερο ως τέχνη (λογοτεχνία). Από το 19ο αιώνα εμφανίζεται η ιστορική μέθοδος με τη δημιουργία της οικονομικής και κοινωνικής ιστορίας αρχικά. Έτσι η ιστορία γίνεται από τέχνη επιστήμη στην κυριολεξία. Η οικονομική και κοινωνική ιστορία υποδιαιρείται στη λειτουργία των ανθρώπινων δραστηριοτήτων και των κοινωνικών συγκροτήσεων. Επίσης δημιουργείται η ιστορία των επιστημών και της τεχνολογίας με πάμπολλες υποδιαιρέσεις (φυσική ιστορία, ιστορία ιατρικής κτλ.). Σύγχρονα με αυτούς τους τομείς της έρευνας παρουσιάστηκε η φιλοσοφία της ιστορίας, με το Χέγκελ πρώτα και ύστερα με το Μαρξ.

Η ιστορία της ιστορίας-Ιστοριογραφία. Το τέλος της προϊστορίας και η αρχή της ιστορίας της ανθρωπότητας γίνεται με την εμφάνιση της γραφής. Πριν από αυτήν ο άνθρωπος μεταβίβαζε προφορικά από γενιά σε γενιά μυθικά ή πραγματικά γεγονότα. Με την εμφάνιση της γραφής, του παρουσιάστηκε η ευκαιρία να γράψει τα γεγονότα αυτά για να γνωρίσουν το παρελθόν οι μελλοντικές γενιές.

Τα πρώτα ιστορικά κείμενα είναι των λογογράφων και αφορούσαν την κοσμογονία, τις πράξεις των βασιλιάδων και των άλλων αρχόντων, τις σχέσεις των ανθρώπων με τους θεούς. Οι διηγήσεις είναι στενά δεμένες με το μύθο, που η αρχή του χάνεται στο μακρινό παρελθόν. Ως «πατέρας της ιστορίας» αναφέρεται ο Ηρόδοτος. Ίσως θα ήταν πιο ακριβής ο χαρακτηρισμός ότι ο Ηρόδοτος υπήρξε ο πρωτοπόρος του ιστορικού είδους για να μη δημιουργηθεί η εντύπωση πως έγραψε όπως ένας σημερινός ιστορικός. Το ίδιο θα μπορούσε να πει κανείς και για το Θουκυδίδη, μόνο που αυτός, με την κριτική μέθοδο που τον διακρίνει, είναι πιο κοντά στη σημερινή αντίληψη για την ιστορία. Οι Έλληνες ιστορικοί, μετά τον Ηρόδοτο και το Θουκυδίδη, γράφουν ανάλογα με τις ικανότητες και τη μόρφωσή τους, πάντα όμως έχοντας ως πηγή ο ένας τον άλλον και συνεχίζοντας την ιστορική αφήγηση ο ένας του άλλου. Το ίδιο έγινε και με τους Ρωμαίους ιστορικούς. Οι Βυζαντινοί ακολουθούν τη μακριά σειρά των Ελλήνων ιστορικών και ως την Άλωση της Κωνσταντινούπολης (1453) εκθέτουν όλες τις φάσεις της ιστορίας της αυτοκρατορίας. Παράλληλα η αγιολογία, η οποία αναφέρεται στους βίους των αγίων, δίνει συχνά στοιχεία χρήσιμα για την ιστορική έρευνα. Στη Δύση μπορούμε να αναγνωρίσουμε ένα «πρώτο βήμα» στην ιστορία όπως την εννοούμε σήμερα στο Μακιαβέλι (16ος αι.) και αργότερα στον Μποσουέ (17ος αι.) και τους Βίκο και Μοντεσκιέ (18ος αι.) και ακόμα στο Βολταίρο.

Η εμφάνιση της ιστορίας ως ολοκληρωμένης επιστήμης στηριγμένης στην αυστηρή διερεύνηση των πηγών έγινε μόνο το 19ο αιώνα. Με τους ρομαντικούς πρώτα (βλ. λ. ρομαντισμός) και τους θετικιστές αργότερα (βλ. λ. θετικισμός) διαμορφώνεται η ιστορική μέθοδος και μπαίνουν οι βάσεις της ιστορικής κριτικής. Παράλληλα, με την κοινωνική επανάσταση και την κοινωνική και οικονομική αναδιάρθρωση δημιουργούνται ποικίλοι ειδικότεροι ιστορικοί κλάδοι. Δε λείπουν όμως[GLi] και στις μέρες μας οι γενικότερες και φιλοσοφικότερες θεωρήσεις της ιστορίας.

Επιμέλεια Άρθρου : Γεώργιος Λυμπερόπουλος