Κύριο γνώρισμά της είναι η λείανση των λίθων με το τρίψιμο σε άλλο πιο σκληρό λίθο, με την παρεμβολή άμμου και νερού.
Η περίοδος της προϊστορίας από το τέλος της 8ης χιλιετίας π.Χ. ως το 2000 π.Χ., περίπου, για ορισμένες περιοχές.
Μαζί με την εποχή του μετάλλου [GLi] (εποχή ορείχαλκου και σιδήρου), αποτελεί την ολόκαινο περίοδο του τεταρτογενούς αιώνα. Ως κύρια χαρακτηριστικά της δέχονται την εξέλιξη των βασικών στοιχείων του τρόπου ζωής, όπως η μόνιμη κατοικία, η γεωργία και η εξημέρωση ζώων, που οδηγεί στην κτηνοτροφία. Τα αίτια της δημιουργίας τους είναι οι κλιματολογικές μεταβολές που συντελέστηκαν με το πέρασμα από την πλειστόκαινο στην ολόκαινο περίοδο και που ήταν η αλλαγή του κλίματος της Γης. Το λιώσιμο των παγετώνων και οι καταρρακτώδεις βροχές είχαν ως αποτέλεσμα να εξαφανιστούν τα μεγάλα θηράματα και έτσι ο παλαιολιθικός κυνηγός αναγκάστηκε να αναζητήσει καινούρια είδη τροφής. Αυτά ήταν μικρά ζώα και άγρια φυτά. Γρήγορα όμως κατόρθωσε να γίνει παραγωγός της τροφής του. Έτσι συντελέστηκε το πέρασμα από το θηρευτικό στο γεωργοκτηνοτροφικό παραγωγικό στάδιο.
Η πρωτόγονη γεωργία εμφανίζεται για πρώτη φορά στην 8η περίπου χιλιετία π.Χ. στη Μέση Ανατολή. Δεν είναι βέβαιο αν ξεκίνησε με την καλλιέργεια φυτών από ρίζα ή από σπόρο, αλλά η βασική κηπουρική θα ξεπήδησε από την ΤΡΟΦΟ συλλογή που έκαναν οι γυναίκες, όταν οι άντρες πήγαιναν στο κυνήγι. Η εκτροφή των ζώων ίσως γεννήθηκε από τη συνήθεια να συνοδεύουν ορισμένα κοπάδια, όπως τους τάρανδους, ή να φυλάνε τα αρσενικά ελάφια σε απομακρυσμένες πεδιάδες, όπως φανερώνουν παραστάσεις σε βράχο στο Καζακστάν. Η γεωργία απαιτεί μια ολότελα διαφορετική σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο και το περιβάλλον του και από αυτήν αναπτύχθηκε ένα είδος συμβολισμού στην τέχνη. Το φίδι είναι το σύμβολο της γης και τα μοτίβα με φίδια είναι εκείνα που συχνά επικρατούν στην τέχνη σε όλη τη διαδρομή από τη Μεσοποταμία, από όπου και κατάγονται, για τις Ινδίες, την Κίνα και την Κεντρική Αμερική.
Στη νεολιθική εποχή διακρίνονται δύο φάσεις:
α) Προκεραμική φάση. Διαρκεί ως μισή χιλιετία και έχει βασικό χαρακτηριστικό την έλλειψη πήλινων σκευών.
β) Κεραμική φάση. Είναι η περίοδος[GLi]που επινοήθηκε η αγγειοπλαστική. Τα πρώτα πήλινα σκεύη τα κατασκεύαζαν με απλή πίεση κομματιών πηλού, ώσπου να πάρουν με το χέρι το σχήμα που ήθελαν. Αυτά τα αγγεία ήταν χονδροειδή και με σκούρες επιφάνειες. Αργότερα τα αγγεία θα διακοσμηθούν. Η πρωιμότερη μορφή διακόσμησης απαρτιζόταν από κυκλικά και σπειροειδή σχέδια. Από το 4000 π.Χ. αυτά τα αφηρημένα σχέδια ανακατεύτηκαν με ρεαλιστικές μορφές ζώων. Συνήθως με αρσενικά ελάφια και βουνίσιες κατσίκες, όπως αυτά που βρέθηκαν στο Ιράν.
Οικισμοί. Όπως η γεωργία και η εξημέρωση των ζώων ανακαλύφτηκαν στη Δυτική Ασία, έτσι και το πρώτο βήμα για μόνιμη κατοικία συντελέστηκε εκεί. Οι ανασκαφές στο Τσατάλ Χουγιούκ στη Νότια Ανατολία (Τουρκία) και στην Ιεριχώ έφεραν στο φως περιτειχισμένους και οχυρωμένους οικισμούς, που άρχισαν να εμφανίζονται περίπου το 6000 π.Χ. Ειδικά η Ιεριχώ μπορεί να είναι και αρχαιότερη και θεωρείται από τους ερευνητές ως η πρώτη πόλη του κόσμου.
Στην αρχή τα σπίτια ήταν καμωμένα από λάσπη και κορμούς δέντρων. Αργότερα όμως έγιναν στερεότερα, γιατί θεμελιώνονταν με πέτρα και είχαν πλίθινους τοίχους. Τα δάπεδα ήταν στρωμένα με κονίαμα, συχνά κόκκινο. Η επίδραση της Μέσης Ανατολής έγινε αισθητή σε ολόκληρη τη Μεσόγειο, τη Βόρεια Αφρική και τη Βόρεια Ευρώπη. Αυτή η επίδραση εξαπλώθηκε από δύο φυσικούς δρόμους. Ο ένας ήταν το λεκανοπέδιο του Δούναβη που οδηγούσε προς την Κεντρική Ευρώπη και ο άλλος ήταν οι παραθαλάσσιες ακτές της Μεσογείου και του Ατλαντικού, που οδηγούσαν προς τα βόρεια.
Από το 3000 π.Χ. οι τάφοι στη νοτιοανατολική Ευρώπη περιείχαν μικρά πήλινα γυναικεία ειδώλια του τύπου της Μεγάλης[GLi]Μητέρας, που ήταν σύμβολο της γονιμότητας και της αφθονίας. Αυτά τα φορητά νεολιθικά ειδώλια συχνά ήταν εξαιρετικά απλά, μια μικρή επίπεδη πήλινη πλάκα με «γρατσουνισμένο» επάνω της ένα έμβλημα.
Το πρώτο κύμα της διακοσμημένης αγγειοπλαστικής που έφτασε στην Ευρώπη ήταν τα αγγεία με κορδελωτή διακόσμηση. Οι κορδέλες ήταν ζωγραφισμένες στην επιφάνεια (τέτοια δείγματα βρέθηκαν στην ανατολική Ευρώπη ως τη σημερινή Πράγα) ή εγχάρακτες (δυτική Ευρώπη). Τα σχήματα των αγγείων ήταν σφαιρικά κυρίως, βρέθηκαν όμως και πινάκια και κύπελλα.
Η νεολιθική εποχή στην Ελλάδα. Η αρχή της νεολιθικής εποχής στην Ελλάδα τοποθετείται στο τέλος της 9ης χιλιετίας π.Χ. και εκτείνεται ως τις αρχές της 3ης χιλιετίας π.Χ. Η περίοδος αυτή διαιρείται[GLi]σε τέσσερις φάσεις: την προκεραμική (περίπου 9.000-6.000 π.Χ.), την αρχαιότερη νεολιθική (περίπου 6.000-5.000 π.Χ.), τη μέση νεολιθική (περίπου 5.000-4.000 π.Χ.) και τη νεότερη νεολιθική (περίπου 4.000-2.900/2.800 π.Χ.).
1. Προκεραμική φάση. Ελάχιστες θέσεις της φάσης αυτής έχουν ανασκαφεί. Στη Θεσσαλία τρεις είναι οι προκεραμικοί οικισμοί που ερευνήθηκαν:
α) Η Άργισσα κοντά στη Λάρισα. Ο οικισμός είχε έκταση 80 μ. σε μήκος. Βρέθηκαν 6 μικρά ορύγματα σκαμμένα σε μικρό βάθος, όπου διαπιστώθηκαν όλα τα στοιχεία μόνιμου οικισμού: εστίες και δάπεδα στρωμένα με χαλίκια, οπές στο έδαφος για ξύλινα δοκάρια καλυβιών.
β) Το Σέσκλο με παρόμοια ορύγματα και
γ) Η Σουφλί Μαγούλα (κοντά στη Λάρισα).
Τα προ κεραμικά αυτά χτίσματα, αν και φτωχικά, αισθητοποιούν την πρώτη προσπάθεια στέγασης σε μια ορισμένη θέση από τον ίδιο άνθρωπο.
Τα βασικά εργαλεία της προ κεραμικής φάσης πρέπει να ήταν καμωμένα από μικρά κομμάτια πυριτόλιθου ή οψιανού, που έμπαιναν σε ξύλινες η οστέινες λαβές. Γι’ αυτό και το πιο συνηθισμένο προ κεραμικό εύρημα είναι μικρά κομμάτια λεπίδων από πυριτόλιθο ή οψιανό. Υπάρχουν ακόμα λεπίδες από θεριστικά μαχαίρια ή δρεπάνια. Από τα κατεργασμένα και στιλβωμένα μικρά λίθινα αντικείμενα, το σημαντικότερο είναι οι μικρές αξίνες και σμίλες, που εμφανίζονται για πρώτη φορά. Ένα άλλο ενδιαφέρον στοιχείο της προ κεραμικής είναι τα λεγόμενα ενώτια, συνήθως λίθινα. Έχουν μια εγκοπή που τους δίνει την όψη κουμπιών. [GLi]Η τελειότητα με την οποία είναι κατεργασμένα μαρτυρεί ότι η πρακτική χρήση τους πρέπει να αποκλειστεί. Μάλλον έχουν συμβολική χρήση και πρόκειται για έσχατες σχηματοποιήσεις του ανθρώπινου σώματος, παλαιολιθικής καταγωγής. Η παρουσία του οψιανού, πετρώματος που υπάρχει μόνο στη Μήλο και τη Θήρα, φανερώνει ότι είχε ήδη αναπτυχθεί μια μορφή επικοινωνίας και ίσως ένα είδος ανταλλακτικού εμπορίου.
2. Αρχαιότερη νεολιθική περίοδος. Οικισμοί της εποχής αυτής ανασκάφτηκαν στη Θεσσαλία αλλά και σε άλλα σημεία του ελληνικού χώρου. Η γεωργία και η κτηνοτροφία αποτελούν τη στερεή βάση, που εξασφαλίζει τη ζωή μικρών κοινοτήτων. Υπάρχουν άμεσες αποδείξεις καλλιέργειας, όπως είναι απανθρακωμένοι καρποί δημητριακών και οσπρίων. Επίσης αποδείξεις εξημέρωσης ζώων, που είναι κόκαλα προβάτων, βοδιών και γουρουνιών.
Στη Θεσσαλία οι συνοικισμοί είναι πολύ μικροί. Τα παλιότερα οικοδομήματα ήταν τετράπλευρες καλύβες καμωμένες από κλαδιά και καλάμια. Αργότερα οι τοίχοι γίνονται από άψητες πλίνθους, παράλληλα όμως συνεχίζονται τα πασσαλόπηκτα κατασκευάσματα. Στα εργαλεία υπάρχει εξέλιξη. Οι λίθινες αξίνες είναι συχνότερες, δεν έχουν όμως καθορισμένους τύπους. Λεπίδες με ξαναδούλεμα στις πλευρές φαίνεται πως έμπαιναν σε θεριστικά μαχαίρια ή δρεπάνια. Η ύφανση πιστοποιείται από σφονδύλια καμωμένα από όστρακα αγγείων.
Η κεραμική είναι το σπουδαιότερο δημιούργημα της περιόδου. Στην αρχή τα αγγεία είναι μονόχρωμα με συνηθέστερο χρώμα το καστανό, χωρίς βάση ιδιαίτερη και λαβές. Αργότερα η επιφάνεια παίρνει ποικίλες αποχρώσεις, από το μελανό ως το άσπρο, ο πηλός καθαρίζεται προσεκτικά, το ψήσιμο [GLi] βελτιώνεται και τα τοιχώματα γίνονται λεπτότερα. Διακοσμούνται με παράλληλες και τεθλασμένες γραμμές, τρίγωνα και άλλα γραμμικά κοσμήματα. Στο τέλος της περιόδου εμφανίζονται χοντροειδή αγγεία με εγχάρακτη ή εμπίεστη διακόσμηση, ενώ ταυτόχρονα υποχωρεί η γραπτή κεραμική. Δείγματα τέχνης της αρχαιότερης νεολιθικής περιόδου είναι τα ειδώλια. Εμφανίζονται στην ώριμη φάση της περιόδου και είναι νατουραλιστικά. Μερικά είναι αληθινά πλαστικά αριστουργήματα, όπως ο θαυμάσιος γυναικείος κορμός από το Οτζάκι Μαγούλα της Λάρισας, που με την αρμονική συμμετρία του φαίνεται δυνατό έργο. Τα αντρικά ειδώλια δεν είναι πολλά και έχουν χαρακτηριστικό γνώρισμα το σφηνοειδές πηγούνι που υποδηλώνει το γένι. Λείψανα της αρχαιότερης νεολιθικής υπάρχουν στην Ήπειρο, Κέρκυρα, Λευκάδα, Σκύρο, Ορχομενό, Αθήνα, Παλιά Κόρινθο, Νεμέα, Λέρνα, Φράγχθη. Στην αρχαιότερη νεολιθική χρονολογούνται, ανάμεσα στους άλλους, και οι οικισμοί της Νικομήδειας της Χοιροκοιτίας Κύπρου.
3. Μέση νεολιθική περίοδος.
Τυπικό της γνώρισμα είναι η ζωηρή γραπτή κεραμική, που τα κοσμήματά της είναι γραμμικά με κόκκινο χρώμα πάνω σε ασπριδερό βάθος και που τη συναντάμε σε μικρές παραλλαγές από τη Μακεδονία ως την Πελοπόννησο.
Στον πολιτιστικό τομέα για πρώτη φορά σε ευρωπαϊκό έδαφος σημειώνεται πληρέστερη οργάνωση των οικισμών, που φτάνει στο επίπεδο της οχυρωμένης «πόλης». Στη Θεσσαλία τα οικήματα είναι απλά τετράγωνα ή μακρόστενα μονόδομα (μέγαρα) με υποτυπώδη πρόδομο και οπισθόδομο ή χωρίς πρόδομο.
Από τη μέση νεολιθική εποχή σώζονται συνοικισμοί και ακροπόλεις, οχυρώσεις και μεγαροειδή οικήματα. Η πιο σημαντική ακρόπολη είναι του Σέσκλου στη Θεσσαλία, όπου άκμασε ομώνυμος πολιτισμός. Σημαντικό δημιούργημα της περιόδου είναι η ειδωλοπλαστική. Πλεονάζουν τα πήλινα ειδώλια γυναικείων μορφών, αλλά παράλληλα απαντούν και αντρικές ένθρονες μορφές. Ο τύπος της κουροτρόφου, δηλαδή της μητέρας που κρατά παιδί στην αγκαλιά της, εμφανίζεται τώρα. Τα ειδώλια όμως αυτά είναι σχετικά σπάνια.
Τα ειδώλια κατασκευάζονται συνήθως από πηλό. Βρέθηκαν όμως και από μάρμαρο και πέτρα. Οι ανατομικές λεπτομέρειες υποδηλώνονται με εγχαράξεις ή πλαστικές ενθέσεις. Οι μορφές παρασταίνονται γυμνές.[GLi] Στα νεολιθικά ειδώλια υπερτερούν τα γυναικεία. Παρασταίνουν τη γυναίκα σαρκώδη και με τονισμένες ιδιαίτερα τις γεννητικές περιοχές, που συχνά αποτελούν τη μοναδική αφορμή για την κατασκευή ειδωλίου.
Η αντρική μορφή παρασταίνεται πάντα καθισμένη σε επιβλητικό κάθισμα, που τα μπροστινά του πόδια συμφύρονται με τα πόδια της μορφής, με αποτέλεσμα να αποτελούν ένα υπερφυσικό σύμπλεγμα. Τα ειδώλια των ζώων είναι λίγα. Παρασταίνουν συνήθως σκύλους και γουρούνια και μερικά παράξενα ζώα, ίσως φανταστικά. Η οικονομία βασίζεται πάντα στη γεωργία, στην κτηνοτροφία και σε μικρότερο βαθμό στην αλιεία.
Κάποια ανάπτυξη του εμπορίου και των ανταλλαγών στην περίοδο αυτή και η εμφάνιση προς το τέλος της περιόδου μεταλλικών σχημάτων στην κεραμική της Θεσσαλίας, μας οδηγεί στην υπόθεση ότι για πρώτη φορά άρχισε κάποια επικοινωνία με την Ανατολή. Το μέταλλο πρέπει να έγινε γνωστό στην Ελλάδα μαζί με άλλους νεωτερισμούς και τεχνολογικά επιτεύγματα της προχωρημένης πολιτιστικά Ανατολής.
4. Νεότερη νεολιθική περίοδος.
Η εποχή αυτή παρουσιάζει, παρά τα ορισμένα κοινά γνωρίσματα, έντονες ιδιομορφίες κατά περιοχές, που προϋποθέτουν είσοδο νέων πληθυσμιακών στοιχείων ή απότομη εξάπλωση των ανταλλαγών[GLi]μεταξύ μακρινών περιοχών. Το σπουδαιότερο επίτευγμα της εποχής είναι η κεραμική. Κύριο χαρακτηριστικό είναι η εισαγωγή του μελανού χρώματος στη διακόσμηση των αγγείων. Το χρώμα αυτό είναι στην αρχή παντού σχεδόν θαμπό («αμαυρό») και η τεχνική αυτή συνεχίζεται για πολύ. Σύντομα εμφανίζεται και το στιλβωμένο μελανό «μαύρο» (σε κόκκινο βάθος) και τέλος η πολυχρωμία, που αποτελεί ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα της νεότερης νεολιθικής σ’ όλη σχεδόν την Ελλάδα. Στο θεματολόγιο παρουσιάζεται η καμπυλόγραμμη διακόσμηση.
Στη Θεσσαλία διακρίνονταν τρεις υποδιαιρέσεις της νεότερης νεολιθικής: α) την πρώιμη φάση με χαρακτηριστικό συνοικισμό το Τσαγγλί, β) το λεγόμενο πολιτισμό του Διμηνιού και γ) τις όψιμες φάσεις, που καταλήγουν στο χαλκολιθικό πολιτισμό του Ραχμανιού. Στο Διμήνι, που αποτελεί σταθμό για τη νεολιθική εποχή, το στοιχείο που κυριαρχεί στην αρχιτεκτονική είναι οι έξι αλλεπάλληλοι οχυρωτικοί περίβολοι. Ο εσώτερος και παχύτερος ήταν η κεντρική αυλή ενός μεγάρου. Η κύρια είσοδος του μεγάρου, διαμορφωμένη σε ένα είδος πρόπυλου, βρίσκεται στον άξονα του κτιρίου. Το μέγαρο θα πρέπει να αποτελούσε την κατοικία του άρχοντα του συνοικισμού. Η αρχιτεκτονική του Διμηνιού αποτελεί ίσως τον απώτερο πρόδρομο των μυκηναϊκών ακροπόλεων και των μυκηναϊκών μεγάρων. Ο μεγαροειδής τύπος του οικήματος συνεχίστηκε ως τα μυκηναϊκά χρόνια, όπως και ο τύπος της οχυρωμένης ακρόπολης.
Ταφικές συνήθειες. Ήταν απλές. Περιορίζονταν σε μια πρακτική διαδικασία, που την αποτελούσαν η κατασκευή ενός απλού σκάμματος, ο ενταφιασμός του νεκρού και κάπου κάπου η εναπόθεση λίγων κτερισμάτων. Πολλές φορές μέσα ή έξω απ’ τον τάφο βρέθηκαν κομμάτια από αγγεία, που ίσως θρυμματίστηκαν την ώρα του ενταφιασμού. Στις νεολιθικές ταφές της Ελλάδας δεν παρατηρήθηκαν ίχνη κόκκινου χρώματος με το οποίο έβαφαν το νεκρό. Βρέθηκαν όμως οστά ζώων και υπολείμματα στάχτης, που αποδίδονται σε καταστροφές του οικισμού. Τα κτερίσματα που βρέθηκαν είναι φτωχά χειροποίητα αγγεία. Τα έβαζαν δίπλα στο νεκρό την ώρα του ενταφιασμού. Προέρχονταν από το μικρό αριθμό των αγγείων της οικογένειας, που τα χρησιμοποιούσε ο ίδιος ο νεκρός, όταν ζούσε.
Η γη για το νεολιθικό γεωργό ήταν η πηγή της ζωής. Από αυτήν προέρχονταν όλα τα στοιχεία που του εξασφάλιζαν τη ζωή. Ίσως πίστευε ότι και ο ίδιος ο άνθρωπος προερχόταν από αυτήν. Ο θάνατος επομένως[GLi]ήταν μια επιστροφή στη γη. Έτσι ο δεσμός του ανθρώπου και της γης γινόταν ουσιαστικός. Το νεκρό δεν τον έβαζαν σε ταφικό κιβώτιο, αλλά μέσα σε αβαθή λάκκο κατάσαρκα με τη γη ή μέσα σε πιθάρι καμωμένο και αυτό βέβαια από χώμα και νερό.
Ο νεκρός πιεζόταν να χωρέσει στο πιθάρι ή στο λάκκο και έτσι ίσως δικαιολογείται η ισχυρή συσπείρωση που παρουσιάζουν οι νεκροί της εποχής εκείνης. Ο νεολιθικός άνθρωπος της Ελλάδας δεν είχε ακόμη διαμορφώσει αντίληψη για τον κάτω κόσμο. Ο ήλιος, η βροχή, τα σύννεφα, η νύχτα, τα άστρα, ήταν ο άφθαστος επάνω κόσμος. Η γη, αντίθετα, ήταν οικεία. Πάνω στη γη ο άνθρωπος δε βρισκόταν στον «άλλο κόσμο», αλλά ήταν προστατευμένος, συντροφιά με τα αγαπημένα του αντικείμενα. Ο νεολιθικός γεωργός θεωρούσε το θάνατο ως ένα σημαντικό γεγονός, χωρίς να έχει δημιουργήσει γύρω από αυτόν ιδιαίτερο τρόπο συμπεριφοράς, πράγμα που δείχνουν οι απλές ταφικές κατασκευές, τα φτωχά κτερίσματα και η έλλειψη τοπικού προσανατολισμού των νεκρών.
Λατρευτικοί χώροι. Ελάχιστοι λατρευτικοί χώροι αυτής της περιόδου έχουν ανακαλυφθεί, μεταξύ των οποίων στη Νέα Νικομήδεια και στη Χαιρώνεια. Στη Νέα Νικομήδεια σημειώθηκε η παρουσία ενός μεγάλου οικοδομήματος με πολλά γυναικεία ειδώλια, δύο μεγάλες πέτρινες αξίνες και μικροσκοπικά αγγεία. Στη νεολιθική Ελλάδα δεν υπήρχαν δημόσια ιερά, ίσως όμως υπήρχαν οικιακά, δηλαδή ένας ιδιαίτερος χώρος μέσα στο σπίτι προορισμένος για κάποια υποτυπώδη λατρεία. Τα ειδώλια με τον πιθανό λατρευτικό χαρακτήρα δε βρίσκονται όλα μαζί στο ίδιο μέρος, αλλά είναι σκορπισμένα ανάμεσα στις φτωχές νεολιθικές κατοικίες. Επειδή είναι πολύ μεγάλος ο αριθμός των γυναικείων ειδωλίων, επικράτησε η άποψη ότι συνδέονται με τη λατρεία μιας Μητέρας Θεάς. Ο προϊστορικός άνθρωπος πρόσεξε τον ιδιαίτερο ρόλο της γυναίκας στο μυστηριώδες γεγονός της γέννησης και πίστεψε πως έκρυβε μέσα της μια ανεξήγητη δύναμη. [GLi]Όπως η δύναμη της γης προκαλεί περιοδικά τη βλάστηση και προμηθεύει στον άνθρωπο αυτά που χρειάζεται για να ζήσει, έτσι και η γυναίκα εξασφαλίζει τη διαιώνιση του είδους. Γι’ αυτό μορφοποίησε τις δυνάμεις αυτές με την τέχνη της ειδωλοπλαστικής τονίζοντας στα είδωλα το γενετήσιο χαρακτήρα της γυναίκας με τη διόγκωση των γεννητικών οργάνων. Στη νεολιθική εποχή πάντως ο άνθρωπος αρχίζει να καταλαβαίνει ότι και ο άντρας συμμετέχει στη δημιουργία. Στη νεολιθική μικροπλαστική λοιπόν παρουσιάζεται δίπλα στη γυναικεία μορφή και η αντρική και μάλιστα μνημειωδέστερη. Παρασταίνεται καθισμένος σε θρόνο και πολλές φορές ιθυφαλλικός και περήφανος για το ρόλο του.
