(Ιατρική)
Σ’ αυτή συμβάλλουν οι ποικίλοι σχηματισμοί του, όπως τρίχες, φολίδες, κεράτινες πλάκες, φτερά κ.ά. καθώς και οι αδένες και οι νευρικές απολήξεις των γενικών αισθήσεων, αφής, πίεσης, πόνου κτλ.
1. Το δέρμα του ανθρώπου απο[GLi]τελείται από δύο ξεχωριστά στρώματα που διαφέρουν καθολικά σε δομή και καταγωγή: την επιδερμίδα, που είναι κυτταρικό κάλυμμα και σχηματίζεται από το εξώδερμα του εμβρύου, και το χόριο, που είναι ινώδες στρώμα και δημιουργείται από το μεσόδερμα του εμβρύου.
Επιδερμίδα: Το πάχος της είναι 1 χιλιοστό στις παλάμες και στα πέλματα και 0,1 χιλιοστά στο πρόσωπο· ανανεώνεται στον άνθρωπο κάθε 20-30 ημέρες.
Αποτελείται από τρεις στιβάδες, οι οποίες από έξω προς τα μέσα είναι οι εξής:
α) Η κερατίνη. Αποτελείται από πυκνωμένα επίπεδα νεκρά κύτταρα που σχηματίζουν ένα σκληρό κάλυμμα που διαπερνάται μόνο από τα στόμια των ιδρωτοποιών αδένων και από τις τρίχες. Τα επίπεδα αυτά κύτταρα αποπίπτουν σταθερά με μικροσκοπικά κομμάτια από την επιφάνεια του δέρματος και αντικαθίστανται από άλλα κύτταρα της κοκκώδους στιβάδας.
β) Η κοκκώδης στιβάδα. Αποτελείται από μερικές σειρές πλατιών και πολυγωνικών κυττάρων
γ) Η βασική ή βλαστική στιβάδα. Αποτελείται από ζωντανά κύτταρα που διαιρούνται συνεχώς. Καθώς αυτά διαιρούνται, σπρώχνονται προς τα πάνω για να αντικαταστήσουν τα υπερκείμενά τους κύτταρα. Δεν υπάρχουν αιμοφόρα αγγεία στην επιδερμίδα, αλλά μόνο λεπτά αισθητηριακά νεύρα. Στη βλαστική στιβάδα υπάρχουν τα μελανοκύτταρα που παράγουν τη μελανίνη, μια χρωστική που απορροφά την έντονη ηλιακή και την υπεριώδη ακτινοβολία προστατεύοντας έτσι τους υποκείμενους ιστούς. Στην ποσότητα της μελανίνης οφείλεται το χρώμα του δέρματος στον άνθρωπο.
Χόριο: Είναι ένα ινώδες στρώμα που σχηματίζει το κύριο μέρος του καλύμματος του σώματος. Ποικίλλει σε πάχος από 0,5-3 χιλιοστά και είναι πυκνότερο στους άνδρες από ό,τι στις γυναίκες. Περιέχει πολλούς νευρικούς υποδοχείς, ευαίσθητους στον πόνο, τη θερμοκρασία την πίεση κ.ά. ερεθίσματα. Περιέχει επίσης αδένες, λείους μύες και αιμοφόρα αγγεία που τροφοδοτούν με αίμα το δέρμα και ρυθμίζουν τη θερμοκρασία του σώματος. Κάτω από το χόριο υπάρχει ένα χαλαρό ινώδες στρώμα από υποδόριο (λιπώδη) ιστό που περιέχει λιγότερο ή περισσότερο λίπος, ανάλογα με τον οργανισμό του κάθε ατόμου. Ο ινώδης ιστός του χορίου συντίθεται από δεμάτια από λευκό ινώδη ιστό και ελαστικές ίνες που σχηματίζουν ένα πυκνό δίκτυο.
Το χόριο χωρίζεται σε διάφορα σημεία από πτυχές που είναι ιδιαίτερα πολλές στις αρθρώσεις και στις παλάμες των χεριών και που ακολουθούνται από ανάλογες πτυχές στην επιδερμίδα. Οι παλάμες και τα πέλματα είναι γεμάτες με τέτοιες αύλακες. Αυτές οι αύλακες παραμένουν σταθερές σε όλη τη διάρκεια του βίου και αποτελούν τα λεγόμενα δακτυλικά αποτυπώματα, που είναι και μοναδικά για κάθε άνθρωπο.
Το χόριο φέρει επίσης και αδένες των οποίων οι πόροι διαπερνούν την επιδερμίδα για να φτάσουν στην επιφάνεια.
Οι αδένες του δέρματος διακρίνονται στις εξής κατηγορίες:
α) Οι σμηγματογόνοι αδένες. Ανοίγονται κοντά στα θυλάκια των τριχών σε μικρή απόσταση από την επιφάνεια και καθένας τους αποτελείται από μικρούς σάκους, μέσα στους οποίους παράγεται λιπώδες υλικό. Η έκκριση φθάνει στην επιφάνεια του δέρματος, κοντά στο θύλακο της τρίχας, εξυπηρετεί τη λίπανση της τρίχας και προσδίδει μια ελαστικότητα στην επιφάνεια του δέρματος.
β) Οι ιδρωτοποιοί αδένες. Είναι πολυάριθμοι (περίπου 3 εκατομμύρια), βρίσκονται παντού στο σώμα και ελαφρώς βαθύτερα από ό,τι οι σμηγματογόνοι αδένες. Στον ινώδη ιστό κοντά στους ιδρωτοποιούς αδένες υπάρχουν πολλά μικρά αιμοφόρα αγγεία που μεταφέρουν άχρηστα υλικά του μεταβολισμού που αποβάλλονται με τον ιδρώτα. Η εξάτμιση του ιδρώτα βοηθάει στη ρύθμιση της θερμο[GLi]κρασίας του σώματος. Ένας τύπος ιδρωτοποιών αδένων είναι οι οσμογόνοι που βρίσκονται κυρίως στις μασχάλες και στα γεννητικά όργανα. Το έκκριμά τους έχει χαρακτηριστική για κάθε άτομο οσμή.
γ) Ο μαστός. Τροποποιημένη μορφή αδένα που αναπτύσσεται στα θηλυκά των θηλαστικών. Ο μαστικός αδένας στον άνθρωπο αποτελείται από 15-20 λοβούς που παράγουν το γάλα μετά τον τοκετό. Το γάλα διοχετεύεται στους εκφορητικούς πόρους που εκβάλλουν στη θηλή του μαστού. Γύρω από το μαστικό αδένα υπάρχει το περιμαστικό λίπος.
δ). Βλεννογόνοι αδένες. Υπάρχουν στο δέρμα πολλών ζώων και παράγουν βλεννωδες έκκριμα που διατηρεί υγρό το δέρμα ή λειτουργεί προστατευτικά δρώντας ως δηλητήριο.
Κερατοειδή εξαρτήματα του ανθρώπινου δέρματος.
Νύχια. Έχουν κεράτινη σύνθεση, αλλά τα κύτταρά τους είναι σκληρότερα από τα κύτταρα της κερατίνης και πιο στερεά μεταξύ τους. Κάτω από τα νύχια βρίσκεται η κοίτη των ονύχων, που αποτελείται από τη βλαστική στιβάδα μαζί με το χόριο. Κάτω από το μεγαλύτερο τμήμα των ονύχων το χόριο έχει ελεύθερη αιμάτωση, που δίνει στα νύχια το ροζ χρώμα τους. Όλη η ανάπτυξη των νυχιών γίνεται από τη ρίζα τους. Τα νύχια των δακτύλων μεγαλώνουν με ρυθμό 0,5 χιλιοστά την εβδομάδα.
Τρίχες. Οι τρίχες αναπτύσσονται από το πραγματικό δέρμα και καθεμιά έχει ρίζα και στέλεχος. Η ποικιλία στο χρώμα κάθε τρίχας οφείλεται στη χρωστική που είναι διασπαρμένη με μεγάλη ποικιλία κατά μήκος της τρίχας. Η ρίζα κάθε τρίχας καταλήγει σε ένα θύλακο μέσα στο χόριο που περιβάλλεται από μια ινώδη θηλή από την οποία η τρίχα λαμβάνει τις απαραίτητες ουσίες για την ανάπτυξή της.
Λειτουργίες του δέρματος. Η κύρια λειτουργία του δέρματος είναι η προστατευτική. Καλύπτει τους υποκείμενους μύες, προστατεύοντάς τους από κακώσεις και βοηθώντας στη διατήρηση της θερμοκρασίας του σώματος. Η επιδερμίδα σχηματίζει μια μη διαπερατή επιφάνεια σε ξένα σώματα και μικρόβια.
Η ρύθμιση της θερμοκρασίας του σώματος επιτυγχάνεται επίσης με τα αγγεία του χορίου. Όταν υπάρχει ψύχος, συσπώνται τα αιμοφόρα αγγεία του δέρματος και έτσι δεν υπάρχει απώλεια θερμότητας, ενώ αντίθετα όταν υπάρχει υψηλή θερμοκρασία στο περιβάλλον ή όταν το άτομο ασκείται, γίνεται διαστολή των αγγείων του δέρματος και αποβάλλεται μεγάλη θερμότητα από τα αγγεία προς το περιβάλλον μέσω της εφίδρωσης. Αυτές οι αλλαγές στα αγγεία γίνονται κάτω από νευρικό αντανακλαστικό έλεγχο.
Σημαντικός είναι ο ρόλος του δέρματος ως αισθητήριου οργάνου. Υπάρχει πλήθος ελεύθερων νευρικών απολήξεων και ειδικών νευρικών συσκευών που αποτελούν υποδοχείς για τις αισθήσεις. Συγκεκριμένα υπάρχουν τα υποδεκτικά σωμάτια του Meissner υπεύθυνα για την αίσθηση της αφής και της ελαφράς πίεσης, τα σωμάτια του Ruffini υπεύθυνα για την αίσθηση του θερμού κ.ά.
2. Το δέρμα των θηλαστικών έχει την ίδια υφή με το δέρμα του ανθρώπου. Υπάρχουν μόνο διαφορές «ποσοτικές». Ανάλογα με το είδος του θηλαστικού, μπορεί η κεράτινη στιβάδα να είναι παχύτερη σ’ όλο το σώμα ή σε ορισμένα σημεία και να σχηματίζει πλάκες άκαμπτες. Οι χρωστικές ουσίες είναι πάντοτε παρούσες (εκτός από τα θηλαστικά με αλβινισμό) και οι τρίχες είναι περισσότερες. Επίσης η κεράτινη στιβάδα παράγει στα ζώα, εκτός από τα νύχια, κέρατα και οπλές. Πολλά ζώα μπορούν και κινούν μέρη από το δέρμα τους χάρη σε ειδικούς δερματικούς μύες. Στα υπόλοιπα σπονδυλωτά, οι διαφορές από το δέρμα του ανθρώπου είναι περισσότερες. Στα πουλιά η κεράτινη στιβάδα παράγει φτερά, στα ερπετά η επιδερμίδα δεν έχει αδένες ή έχει πολύ λίγους σ’ ορισμένα είδη και κατά κανόνα η κεράτινη στιβάδα είναι χοντρή κατά τμήματα και σχηματίζει πλάκες, θυρεούς ή λέπια (κεράτινα) που καλύπτουν τα μέλη όλων των ερπετών ή και ολόκληρο το σώμα μερικών (σαυροφίδια). Σε άλλα ερπετά το χόριο του δέρματος γίνεται οστέινο σε ορισμένα σημεία του σώματος και σχηματίζει πλάκες καλυμμένες, χωριστές (κροκόδειλοι) ή ενωμένες μεταξύ τους (χελώνες). Στα βατράχια η κεράτινη στιβάδα είναι μαλακή και υδατοπερατή, ενώ στα ψάρια δεν υπάρχει καθόλου. Σ’ αυτά, το χόριο παράγει εκβλαστήσεις καλυμμένες με επιδερμίδα που σκληραίνουν και σχηματίζουν τα λέπια (οστέινα).
3. Στα ασπόνδυλα η επιδερμίδα έχει μια μόνη στιβάδα από κύτταρα που η εξωτερική τους μεμβράνη χοντραίνει και σχηματίζει ένα περικάλυμμα όλου του σώματος. Αυτό μένει μαλακό χάρη στη βλέννα που εκκρίνουν ορισμένοι αδένες (μαλάκια) ή σκληραίνει και παίρνει τη σύσταση της χυτίνης (έντομα, αράχνες, νηματέλμινθες), η οποία σε άλλα είδη διαποτίζεται με ανθρακικό ασβέστιο και γίνεται όστρακο (οστρακόδερμα, μερικά μυριάποδα). Τέλος, τα σκουλήκια (σκώληκες) έχουν απ’ έξω μια μονή στιβάδα κυττάρων με ένα λεπτό περικάλυμμα σαν μεμβράνη.
