(Ζωολογία – Έντομο)
Είναι καταπληκτική και αξιοθαύμαστη η φιλεργία τους.
Γένος κοινωνικών Υμενόπτερων εντόμων της οικογένειας Απίδες. Το πιο διαδομένο είδος είναι η Μέλισσα η μελιττουργή (Apis mellifica).
Η κοινωνία των μελισσών είναι [GLi]μητριαρχική. Σε κάθε κυψέλη υπάρχει η βασίλισσα, που είναι το μοναδικό γόνιμο θηλυκό άτομο, οι κηφήνες, που είναι τα γόνιμα αρσενικά, και οι εργάτριες, που αποτελούν την πολυπληθέστερη ομάδα και είναι άτομα θηλυκά, αλλά στείρα.
Οι μέλισσες που βλέπουμε συνήθως να πετούν είναι εργάτριες. Η βασίλισσα και οι κηφήνες δε βγαίνουν από την κυψέλη παρά μόνο για τη γαμήλια πτήση.
Το σώμα των εργατριών μελισσών αποτελείται από τρία τμήματα (κεφάλι, θώρακα, κοιλιά) και καλύπτεται από λεπτές τρίχες.
Το κεφάλι έχει μάτια, κεραίες και στοματικά εξαρτήματα.
Οι επάνω σιαγόνες μοιάζουν με λαβίδες, ενώ οι κάτω σχηματίζουν ρύγχος με το οποίο το έντομο ρουφάει το νέκταρ.
Η γλώσσα της μέλισσας είναι μακριά τριχαλωτή και χρησιμεύει ως όργανο αφής και γεύσης.
Τα μάτια είναι δύο ειδών, σύνθετα και απλά.
Τα σύνθετα μάτια είναι τοποθετημένα στα πλάγια του κεφαλιού και το καθένα έχει περισσότερα από 10.000 οφθαλμίδια.
Τα απλά μάτια είναι τρία και βρίσκονται στην κορυφή του κεφαλιού σε σχήμα τριγώνου.
Στο μπροστινό μέρος του κεφαλιού φέρει δύο κεραίες αρθρωτές που χρησιμεύουν ως αισθητήρια[GLi] όργανα και φαίνεται ότι έχουν ρόλο στην επικοινωνία των ατόμων της ομάδας.
Ο θώρακας φέρει τρία ζεύγη ποδιών που καταλήγουν σε γαμψό νύχι. Τα δυο πίσω πόδια έχουν τα γυρεοκάνιστρα, που είναι ειδικά όργανα για τη μεταφορά της γύρης.
Στο πάνω μέρος του θώρακα υπάρχουν δύο ζεύγη φτερών.
Η κοιλιά αποτελείται από έξι δακτυλίους.
Στην κάτω επιφάνεια των τεσσάρων τελευταίων δακτυλίων υπάρχει η έξοδος των αδένων που παράγουν το κερί.
Η κοιλιά καταλήγει σε κεντρί που είναι όπλο άμυνας.
Το κεντρί έχει άγκιστρα, έτσι ώστε όταν βυθιστεί στο σώμα του εχθρού να μην μπορεί να βγει. Με αυτόν τον τρόπο η μέλισσα είναι αναγκασμένη να εγκαταλείπει το κεντρί της στο σώμα του εχθρού και μαζί με το κεντρί χάνει και ένα μέρος των σπλάχνων της. Γι’ αυτό μετά το κέντρισμα η μέλισσα πεθαίνει.
Το κεντρί συνδέεται με έναν αδένα που παράγει δραστικό δηλητήριο.
Κανένα ζώο δεν μπορεί να πλησιάσει την κυψέλη χωρίς να κινδυνέψει από το κεντρί των μελισσών.
Έτσι εξασφαλίζεται η απόλυτη προστασία της κυψέλης.
Η βασίλισσα είναι μεγαλύτερη από τις άλλες μέλισσες.
Έχει μακριά κοιλιά και κοντά φτερά.
Οι κηφήνες είναι τριχωτοί και κοντόχοντροι.
Έχουν μεγάλα σύνθετα μάτια, δεν έχουν κεντρί και τα στοματικά τους όργανα είναι ατελή, γι’ αυτό πολλές φορές δεν είναι ικανοί να τραφούν μόνοι τους και δέχονται τροφή από τις εργάτριες.
Οι κηφήνες και η βασίλισσα ασχολούνται με την αναπαραγωγή και διαιώνιση του είδους, ενώ οι εργάτριες εκτελούν όλες τις εργασίες της κυψέλης, μαζεύουν νέκταρ και γύρη από τα λουλούδια, ταΐζουν τις προνύμφες, καθαρίζουν την κυψέλη και γενικά ασχολούνται με την επίβλεψη και άμυνα της κυψέλης.
Κάθε εργάτρια από τη στιγμή που θα συμπληρώσει την ανάπτυξή της (θα γίνει τέλειο έντομο), ως τη στιγμή που θα πεθάνει, εργάζεται συνέχεια περνώντας διαδοχικά από όλα τα στάδια εργασίας (οικοδόμος, τροφός, συλλέκτρια κτλ.).
Η κυριότερη απασχόληση της εργάτριας είναι βέβαια η συλλογή. Μια καλή κυψέλη κατά την εποχή της[GLi] δραστηριότητας έχει 50.000-70.000 μέλισσες, από τις οποίες 20.000-30.000 είναι συλλέκτριες.
Καθεμιά από αυτές πραγματοποιεί κάθε μέρα 2-5 «ταξίδια», φέρνοντας κάθε φορά λίγα γραμμάρια γύρη και νέκταρ.
Κάθε κυψέλη έχει ανάγκη από 200 κιλά νέκταρ και 40 κιλά γύρη το χρόνο για να επιβιώσει.
Οι αριθμοί αυτοί φαίνονται πολύ μεγάλοι σε σχέση με το μέγεθος των μελισσών. Όμως, δεν πρέπει να ξεχνάει κανείς ότι η βασίλισσα γεννά καθημερινά εκατοντάδες αβγά και οι προνύμφες που εκκολάπτονται έχουν συνεχώς ανάγκη τροφής. Οι προνύμφες μόλις βγουν από το αβγό τρέφονται από τις εργάτριες τροφούς με βασιλικό πολτό, που είναι μια πολύ θρεπτική τροφή με βάση τη γύρη επεξεργασμένη με ειδικές εκκρίσεις των εργατριών.
Η ειδική αυτή περιποίηση διαρκεί μόνο λίγες μέρες.
Έπειτα οι προνύμφες τρέφονται με μέλι.
Μόνο η προνύμφη που προορίζεται για βασίλισσα συνεχίζει να τρέφεται με βασιλικό πολτό.
Μια ακόμα ασχολία των εργατριών είναι η κατασκευή των κερηθρών.
Οι κερήθρες κατασκευάζονται με το κερί που εκκρίνεται από το κάτω μέρος της κοιλιάς των εργατριών.
Οι κερήθρες είναι εξαγωνικές και απόλυτα συμμετρικές.
Για να πετύχουν τη συμμετρία αυτή οι εργάτριες σχηματίζουν αλυσίδες μπαίνοντας η μια πίσω από την άλλη.
Τα κελιά που κατασκευάζουν έχουν διαφορετική χωρητικότητα και χρησιμοποιούνται για διάφορους σκοπούς.
Στα μικρότερα αποθηκεύεται μέλι και γύρη για το χειμώνα.
Σε μεγαλύτερα ανατρέφονται οι προνύμφες που θα γίνουν εργάτριες, ενώ σε ακόμα μεγαλύτερα ανατρέφονται οι κηφήνες.
Η νέα βασίλισσα ανατρέφεται σε ειδικό θάλαμο.
Την εποχή της αναπαραγωγής η βασίλισσα βγαίνει από την κυψέλη και την ακολουθεί ένα πλήθος κηφήνων.
Ο γρηγορότερος και ο δυνατότερος τη[GLi] γονιμοποιεί και στη συνέχεια πεθαίνει, γιατί τα γεννητικά του όργανα αποκολλούνται και μένουν στο σώμα της βασίλισσας.
Το σπέρμα αποθηκεύεται στην κοιλιά της βασίλισσας σε ειδική θήκη, τη σπερματοθήκη, και χρησιμοποιείται για τη γονιμοποίηση των ωαρίων της βασίλισσας σε όλη της τη ζωή. Τα ωάρια που γονιμοποιούνται δίνουν εργάτριες ή βασίλισσες, ενώ αυτά που δε γονιμοποιούνται εξελίσσονται σε κηφήνες (παρθενογένεση).
Μονιμοποίηση οι εργάτριες διώχνουν τους κηφήνες από την κυψέλη.
Όταν ετοιμαστούν τα κελιά, η βασίλισσα πηγαίνει από κελί σε κελί και αφήνει ένα αβγό ή ωάριο στο καθένα. Η διαδικασία αυτή διαρκεί από την άνοιξη ως το φθινόπωρο με μικρά διαλείμματα. Καθημερινά αποτίθενται 500-2.000 αβγά. Συνολικά η βασίλισσα γεννά ως 50.000 αβγά. Οι εργάτριες που ακολουθούν τη βασίλισσα στην απόθεση των αβγών προσθέτουν σε κάθε κελί μικρή ποσότητα βασιλικού πολτού και έπειτα κλείνουν το κελί με κερί.
Ύστερα από τέσσερις μέρες οι προνύμφες βγαίνουν από τα αβγά.
Τότε οι εργάτριες ανοίγουν τα κελιά, τις ταΐζουν και, αφού αναπτυχθούν αρκετά, τις ξανακλείνουν στα κελιά, όπου μεταμορφώνονται σε τέλεια έντομα.
Οι διαδικασίες αυτές διαρκούν 17 μέρες για τη βασίλισσα, 21 μέρες για τις εργάτριες και 24 μέρες για τους κηφήνες.
Μερικές φορές σε μια κυψέλη προετοιμάζονται περισσότερες από μια βασίλισσες. Όταν η νέα βασίλισσα αναπτυχθεί τέλεια, η παλιά βασίλισσα εγκαταλείπει την κυψέλη παίρνοντας μαζί της μια ομάδα εργάτριες.
Οι μελισσοκόμοι γνωρίζουν πότε θα συμβεί αυτό και φροντίζουν να έχουν έτοιμη μια νέα κυψέλη για να εγκατασταθεί το σμήνος που εγκατέλειψε την παλιά κυψέλη. Η νέα βασίλισσα, πριν αναλάβει τα καθήκοντά της, βγαίνει μαζί με τους κηφήνες και εκτελεί τη γαμήλια πτήση. Αν εκκολαφθούν και άλλες βασίλισσες, φεύγουν παίρνοντας η καθεμιά ένα σμήνος μελισσών και δημιουργούν νέες κυψέλες.
Ένα φαινόμενο που απασχόλησε πολύ τους ειδικούς επιστήμονες, οι οποίοι μελέτησαν τη ζωή των μελισσών, είναι ο τρόπος επικοινωνίας τους.
Παρατηρήσεις και πειράματα απέδειξαν ότι πραγματικά οι μέλισσες διαθέτουν σύστημα επικοινωνίας μεγάλης ακριβείας. Όταν μια ανιχνεύτρια μέλισσα στο ταξίδι της ανακαλύψει μια καλή πηγή τροφής, επιστρέφει στην κυψέλη και αρχίζει να εκτελεί[GLi] «χορευτικές φιγούρες» (ο χορός των μελισσών) διαγράφοντας ή κύκλους (κυκλικός χορός) ή οκτάρια (σεισοπυγικός χορός) ή άλλα σχήματα (δρεπανοειδής χορός) κ.ά. Ταυτόχρονα χτυπάει ρυθμικά τα φτερά της. Καθώς εκτελεί το χορό, η συλλέκτρια προσπαθεί να έρθει σε επαφή με όσες περισσότερες εργάτριες μπορεί και τις ερεθίζει με τις κεραίες της. Οι άλλες εργάτριες προσπαθούν να ακολουθήσουν το χορό αυτόν. Έπειτα βγαίνουν από την κυψέλη και κατευθύνονται στην πηγή τροφής που ανακάλυψε η ανιχνεύτρια μέλισσα.
Οι επιστήμονες που μελέτησαν το φαινόμενο τοποθέτησαν διαδοχικά δοχεία με μέλι σε διάφορες αποστάσεις και διάφορους προσανατολισμούς σχετικά με την κυψέλη. Σε κάθε περίπτωση παρατήρησαν διάφορες μικροαλλαγές στη διαδικασία του χορού. Με αυτό τον τρόπο ανακάλυψαν ότι ο άξονας του οχτώ που διαγράφει η μέλισσα δείχνει τη σχετική θέση κυψέλης, τροφής και ήλιου.
Ο αριθμός των παλμών των φτερών αναφέρεται στην απόσταση που πρέπει να διανυθεί. Υπολογίστηκε ότι δέκα παλμικές κινήσεις μέσα σε 15 δευτερόλεπτα σημαίνουν 100 μέτρα, έξι κινήσεις στο ίδιο διάστημα 500 μέτρα, τέσσερις 1.000 μ. κτλ.
Έχει διαπιστωθεί ότι η ανιχνεύτρια μέλισσα δίνει επίσης πληροφορίες στις άλλες εργάτριες για την ποσότητα και την ποιότητα της τροφής.
Η ζωή της εργάτριας διαρκεί ως έξι εβδομάδες.
Στο τέλος του καλοκαιριού συγκεντρώνονται στην κυψέλη οι μέλισσες, την κλείνουν καλά, και περνούν το χειμώνα τρεφόμενες με το μέλι που έχουν αποθηκεύσει.
Την άνοιξη βγαίνουν και σχηματίζουν νέα σμήνη.
Η μέλισσα δεν μπορεί να ζήσει μόνη της μακριά από την ομάδα.
Όταν βρεθεί απομονωμένη, πεθαίνει σε λίγες ώρες.
Εχθροί των μελισσών είναι τα πουλιά, οι σφήκες, οι αράχνες κ.ά., αλλά και η έλλειψη τροφής.
