(480, ή, 485–406 π.Χ.).
Τρίτος μεγάλος τραγικός ποιητής της αρχαιότητας ύστερα από τον Αισχύλο και τον Σοφοκλή. Γεννημένος στην Σαλαμίνα.
Ο τρίτος, κατά χρονολογική σειρά, μεγάλος τραγικός ποιητής της κλασικής αρχαιότητας. Σύμφωνα με τα στοιχεία που διασώθηκαν, γονείς του ποιητή ήταν ο Μνησαρχίδης και η Κλειτώ. Ο πατέρας του ήταν μικροέμπορος (κάπηλος) και η μητέρα του πουλούσε λαχανικά. Αυτό όμως δε φαίνεται πιθανό, γιατί ο Ευριπίδης έτυχε[GLi] επιμελημένης αγωγής, που σημαίνει πως οι γονείς του έπρεπε να ήταν αρκετά εύποροι. Ο ποιητής γεννήθηκε στο νησί Σαλαμίνα, κατά μία άποψη, τότε που νίκησαν οι Έλληνες τους Πέρσες στην ομώνυμη ναυμαχία (480 π.Χ.). Το Πάριο Μάρμαρο όμως δίνει ως χρονολογία γέννησής του την 73η Ολυμπιάδα, «επί Φιλοκράτους άρχοντος» (485 π.Χ.). Αυτό φαίνεται πιο πιθανό γιατί η πρώτη χρονολογία (480 π.Χ.) θέλει να συνδέσει τη γέννηση του ποιητή με τα γεγονότα της ζωής των δύο άλλων τραγικών. Τη χρονιά αυτή ο Αισχύλος πολέμησε τους Πέρσες, ενώ ο Σοφοκλής ως έφηβος πήρε μέρος στα επινίκια.
Αρχικά ο Ευριπίδης ασκήθηκε στο παγκράτιο ή στην πυγμαχία και λέγεται πως νίκησε στην Αθήνα. Κατόπι παρακολούθησε τα μαθήματα του Αναξαγόρα, του Πρόδικου και του Πρωταγόρα και συνδέθηκε φιλικά με το Σωκράτη. Ασχολήθηκε ακόμα και με τη ζωγραφική. Η μαθητεία του κοντά σ’ αυτούς τους σοφούς και η ζωγραφική επέδρασαν στο έργο του. Άρχισε να παίρνει μέρος στους δραματικούς αγώνες από την πρώτη χρονιά της 81ης Ολυμπιάδας επί άρχοντα Καλλία. Τότε πήρε το τρίτο βραβείο με τις «Πελιάδες». Πρώτο βραβείο πήρε το 441 π.Χ. Για την οικογενειακή του κατάσταση λένε ότι παντρεύτηκε δύο φορές. Πρώτη γυναίκα του ήταν η Μελιτώ και δεύτερη η Χοιρίνη, με την οποία απόκτησε τρία παιδιά: τους Μνησαρχίδη, Μνησίλοχο και Ευριπίδη. Ο τελευταίος δίδαξε μερικά δράματα του πατέρα του. Λένε πως ο ποιητής απέφευγε τον όχλο και αποτραβιόταν σε μια σπηλιά στη Σαλαμίνα που έβλεπε στη θάλασσα και εκεί έγραφε τις τραγωδίες του. Ως χαρακτήρας ήταν σκυθρωπός, αυστηρός και μισογύνης. Ίσως όμως έτσι ήθελαν να τον βλέπουν οι σύγχρονοί του και τους ενίσχυσε σ’ αυτό η άποψη των κωμικών (Αριστοφάνης).
Το 408 π.Χ. ο Ευριπίδης εγκατέλειψε την Αθήνα και πήγε πρώτα στη Μαγνησία και κατόπι στην αυλή του βασιλιά της Μακεδονίας Αρχέλαου στην Πέλλα. Εκεί συνέθεσε προς τιμή του βασιλιά την τραγωδία «Αρχέλαος».
Πέθανε και τάφηκε στην Πέλλα. Λέγεται από τους αρχαίους πως τον σπάραξαν τα σκυλιά του βασιλιά Αρχέλαου, ενώ ξεκουραζόταν σ’ ένα άλσος. Όταν μαθεύτηκε ο θάνατος του ποιητή στην Αθήνα, προκάλεσε τη θλίψη των Αθηναίων. Για να τον τιμήσουν κατασκεύασαν κενοτάφιο, όπου χαράχτηκε επίγραμμα του Θουκυδίδη (ή του μελοποιού Τιμόθεου).
Το έργο του. Ο Ευριπίδης έγραψε 92 δράματα, από τα οποία 78 ήταν γνωστά στους αλεξανδρινούς. Σήμερα σώζονται 19, ένα όμως απ’ αυτά, ο «Ρήσος», δεν είναι γνήσιο.
Η χρονολογική σειρά παρουσίασης των δραμάτων που διασώθηκαν είναι η ακόλουθη:
1. «Άλκηστις» (438 π.Χ.),
2. «Μήδεια» (431 π.Χ.),
3. «Ηρακλείδαι» (430–427 π.Χ.),
4. «Ιππόλυτος» (428 π.Χ.),
5. «Εκάβη» (425 π.Χ.),
6. «Ικέτιδες» (ίσως το 422 π.Χ.),
7. «Ανδρομάχη» (424–418 π.Χ.),
8. «Ηρακλής μαινόμενος» (ίσως το 416 π.Χ.),
9. «Τρωάδες» (415 π.Χ.),
10. «Ηλέκτρα» (ίσως το 413 π.Χ.),
11. «Ίων» (413–408 π.Χ.),
12. «Ιφιγένεια εν Ταύροις» (413–408 π.Χ.),
13. «Ελένη» (412 π.Χ.),
14. «Φοίνισσαι» (ίσως το 409 π.Χ.),
15. «Ορέστης» (408 π.Χ.),
16. «Βάκχαι» (μετά το 406 π.Χ.),
17. «Ιφιγένεια εν Αυλίδι» (μετά το 406 π.Χ.),
18. «Κύκλωψ» (άγνωστη η χρονολογία διδασκαλίας).
Από τα υπόλοιπα έργα του ποιητή σώθηκαν αποσπάσματα, μικρά ή μεγαλύτερα, σε πάπυρους και συνέχεια ανακαλύπτονται και άλλα. Οι περισσότερες τραγωδίες του Ευριπίδη είναι εμπνευσμένες από τους μύθους του Τρωικού κύκλου και στη συνέχεια από το Θηβαϊκό και τους μύθους του Άργους και της Αττικής.
Η τραγωδία του «Βάκχαι» είναι εμπνευσμένη από τη διονυσιακή λατρεία.
Η τέχνη του.
Οπωσδήποτε ο Ευριπίδης είναι ένας καινοτόμος της τραγωδίας, και στη δομή της και στο περιεχόμενο.
Ο πρόλογος στα έργα του, που είναι συχνά ο λόγος κάποιου θεού, δεν περιέχει την αρχή της δράσης, όπως στους άλλους τραγικούς, αλλά την προϊστορία της.
Στο κύριο μέρος του έργου ο Ευριπίδης έχει μειώσει κατά πολύ τα χορικά· δεν είναι άλλωστε στενά δεμένα με τη δραματική πράξη και διασπούν έτσι τη στέρεη ενότητα της τραγωδίας. Παρ’ όλα αυτά είναι θαυμάσιες ποιητικές συνθέσεις, αν εξεταστούν ανεξάρτητα από το υπόλοιπο έργο.
Μια άλλη καινοτομία του Ευριπίδη είναι το τέλος του έργου, η «λύση» της τραγωδίας.
Στα έργα του δε δίνεται η λύση από τα πρόσωπα, αλλά από μια υπερφυσική δύναμη, τον «από μηχανής θεό».
Αυτό αποτέλεσε ένα μεγάλο σκηνικό νεωτερισμό, που απαιτούσε και μηχανικές βελτιώσεις.
Μέσα από το περιεχόμενο των έργων του ο Ευριπίδης εμφανίζεται ευαίσθητος, αλλά και δηκτικός, αυστηρός κριτικός και μεγάλος ρεαλιστής. Αντίθετα από τους δύο άλλους μεγάλους τραγικούς, δε δείχνει σεβασμό σε μια αντίληψη, μόνο και μόνο επειδή είναι αρχαία. Σ’ όλα τα έργα του υπάρχει διάχυτη μια λεπτή ειρωνεία για όλες τις αντιλήψεις –θρησκευτικές ή άλλες– που οι σύγχρονοί του τις σέβονται, αλλά που είναι ασυμβίβαστες με τη δική του κρίση για τη θρησκεία, την ηθική, το δίκαιο. Αυτή η έντονη σατιρική του διάθεση είναι κάτι το καινούριο στο χώρο της τραγωδίας. Όπως πάντοτε όλοι οι νεωτεριστές, έτσι και ο Ευριπίδης παρεξηγήθηκε από πολλούς συγχρόνους τους· τον κατέκριναν ως άθεο και μισογύνη. Πώς είναι δυνατόν όμως να είναι άθεος, αφού στρέφεται μόνο κατά των αντιλήψεων που είχαν οι άνθρωποι για τους θεούς και αφού την απόδειξη για την ύπαρξη του θεού τη βρίσκει και μόνο σ’ αυτή την έμφυτη ιδέα για το δίκαιο και το άδικο, που είχαν πάντοτε οι άνθρωποι, και που μόνο από το θεό μπορεί να προέρχεται; Ή πώς είναι δυνατό να θεωρηθεί ως πραγματικός μισογύνης –παρά την αντιπάθεια που δείχνει σε ορισμένα σημεία για τις γυναίκες– ο δημιουργός τόσο υπέροχων τύπων γυναικών, όπως ήταν η Ηλέκτρα, η Ιφιγένεια, η Άλκηστη; Που ακόμα και στις γυναίκες οι οποίες εγκλημάτησαν, όπως η Μήδεια και η Φαίδρα, σκύβει βαθιά στην ψυχή τους και στα πάθη που τις συνέχουν και μας κάνει να νιώθουμε πιο πολύ λύπη παρά αποστροφή γι’ αυτές;
Παρά την ειρωνεία και τη λεπτή σατιρική του διάθεση, ο Ευριπίδης δεν παύει να είναι ένας «τραγικός», ίσως ο «τραγικότατος των ποιητών». Βαθύς γνώστης της ανθρώπινης ψυχής, εκφράζει με συγκλονιστικό τρόπο τις μεγάλες ανθρώπινες συγκινήσεις, τα πάθη, τους πόνους. Ποιος θα μπορούσε να μείνει ασυγκίνητος από την ικεσία της Ιφιγένειας προς τον πατέρα της να μην τη σκοτώσει ή από το μονόλογο της Μήδειας όταν ετοιμάζεται να σκοτώσει τα παιδιά της ή από τον αποχωρισμό του Ορέστη και της Ηλέκτρας, και τόσες άλλες πραγματικά συγκλονιστικές σκηνές;
Ίσως να χάθηκε με τον Ευριπίδη το παλιό μεγαλείο της τραγωδίας.
Απόκτησε όμως αυτή μεγαλύτερο πλούτο σε ιδέες και συναισθήματα και κυρίως πλησίασε τον άνθρωπο, έγινε πιο ανθρώπινη από ό,τι ήταν πριν.
Είναι ίσως αδυναμία του ποιητή η ανάπτυξη των μονωδιών σε βάρος των χορικών, γιατί διασπάται έτσι η ενότητα του όλου έργου.
Η δημιουργική του όμως φαντασία και η λεπτή ευαισθησία του μαζί με την απλότητα του ύφους του τον κάνουν χωρίς αμφιβολία ένα μεγάλο τραγικό ποιητή.
Επιμέλεια Άρθρου : Γεώργιος Λυμπερόπουλος
