Στην αρχαιότητα κατείχαν σπουδαία γεωγραφική θέση, γιατί βρίσκονταν στο σταυροδρόμι, από το οποίο περνούσε ο δρόμος που ερχόταν από τη ΒΑ και την Ανατολική Στερεά Ελλάδα[GLi] και οδηγούσε στον κάμπο της Άμφισσας, όπου συναντούσε το δρόμο της Βόρειας Στερεάς Ελλάδας και της Ναυπάκτου.
Οι Δελφοί και τα ιερά τους βρίσκονται στους πρόποδες του Παρνασσού και ορίζονται από δύο μεγάλους βράχους, τις Φαιδριάδες, την Υάμπεια δεξιά και τη Ναυπλία αριστερά. Στα νότια βρίσκεται η κοιλάδα του Πλειστού, σε χαμηλότερο επίπεδο, που καταλήγει στον κόλπο της Ιτέας.
Ιστορία : Στη μυκηναϊκή εποχή οι Δελφοί ήταν ένα μικρό χωριό. Ως το τέλος των γεωμετρικών χρόνων βρισκόταν υπό την κηδεμονία των κατοίκων της πόλης Κρίσσας (σημερινό Χρυσό). Το 600 π.Χ. οι Δελφοί κήρυξαν πόλεμο εναντίον της Κρίσσας και νίκησαν μετά από δέκα χρόνια (α’ ιερός πόλεμος).
Η επισημοποίηση της ανεξαρτησίας των Δελφών έχει ως αποτέλεσμα και την καλύτερη οργάνωση του ιερού. Οι αγώνες των Πυθίων που γίνονταν για να θυμίζουν τη νίκη του Απόλλωνα εναντίον του δράκοντα Πύθωνα, που φύλαγε το παμπάλαιο μαντείο της θεάς Γης, αναδιοργανώνονται ριζικά και γιορτάζονται κάθε τέσσερα χρόνια. Το τυπικό στη λειτουργία του μαντείου παίρνει την οριστική του μορφή, που μένει αναλλοίωτη από τα χρόνια του Κροίσου ως την εποχή του Αδριανού.
Στα 448 π.Χ. ξεσπά ο β’ ιερός πόλεμος. Το 421 π.Χ. όμως το ιερό ξαναβρίσκει την παλιά του αυτονομία. Το 356 π.Χ. αρχίζει ο γ’ ιερός πόλεμος, που λήγει το 346 π.Χ. με την επέμβαση του Φιλίππου Β’ της Μακεδονίας. Το 339 π.Χ. ξεσπά ο δ’ ιερός πόλεμος. Το 279 π.Χ. προσβάλλουν τους Δελφούς οι Γαλάτες, αλλά νικιούνται από τους Αιτωλούς, που είναι τώρα κύριοι των Δελφών. Το 191 π.Χ. κυρίαρχοι των Δελφών γίνονται οι Ρωμαίοι. Το 83 π.Χ. οι Θράκες Μαίδιοι κάνουν επιδρομή εναντίον των Δελφών. Τότε λέγεται ότι έσβησε το ιερό πυρ που έκαιγε από αιώνες μέσα στο ναό και ότι ο ίδιος ο ναός έπαθε ζημιές. Με τη ρωμαϊκή κατοχή των Δελφών είχε συντελεστεί ουσιαστικά το τέλος του ιερού. Από τους Ρωμαίους αυτοκράτορες άλλοι αφαιρούσαν τα αναθήματα των Δελφών, ενώ άλλοι βοηθούσαν το ιερό με ποικίλους τρόπους. Το τέλος των Δελφών ως θρησκευτικού κέντρου ήλθε με το διάταγμα του Μ. Θεοδοσίου το έτος 392. Η πόλη όμως εξακολουθεί να υπάρχει μέχρι και τον 6ο αιώνα.
Αιτία της ίδρυσης του πρώτου μαντείου στους Δελφούς είναι η ύπαρξη εκεί ενός χάσματος, από το οποίο έβγαιναν ατμοί που ζάλιζαν τα ζώα και τους ανθρώπους. Στους Δελφούς ο Απόλλωνας λατρευόταν ως θεός της κάθαρσης και της ορθής λύσης των προβλημάτων.
Ο θεός προσπαθούσε να συμβιβάσει τις αντιθέσεις και να ημερέψει τα ήθη. Επίσης και ως θεός της μουσικής και της ποίησης ημέρευε τις άγριες διαθέσεις. Τη θέληση του θεού εξέφραζε η Πυθία. Τα παλιά χρόνια είχε τη μορφή νέας παρθένας, αργότερα όμως ορίστηκε να έχει περάσει τα 50 της χρόνια. Στην εποχή της ακμής του μαντείου οι Πυθίες ήταν τρεις, αργότερα μόνο μια.
Οι χρησμοί δίνονταν μετά από μια ορισμένη διαδικασία. Αρχικά οι χρησμοί δίνονταν μόνο μια φορά το χρόνο στις 7 του μήνα Βυσίου (σημερινού Φεβρουαρίου), που ήταν και ημέρα των γενεθλίων του Απόλλωνα. Αργότερα δίνονταν στις 7 κάθε μήνα εκτός των τριών μηνών του χειμώνα, γιατί τότε, σύμφωνα με την παράδοση, ο Απόλλωνας έφευγε για τους Υπερβόρειους.
Αρχαιολογία : Οι Δελφοί θεωρούνται το μουσείο όλης της αρχαιότητας. Τα ερείπιά τους ήρθαν σε φως με τις ανασκαφές που έκανε η Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή από το 1860. Το ιερό του Πύθιου Απόλλωνα απλωνόταν σε αλλεπάλληλα επίπεδα και κλεινόταν στα αρχαία χρόνια γύρω γύρω με μεγάλο περίβολο, όπου, σε διάφορα σημεία, υπήρχαν πύλες και πυλίδες με μια μόνη κύρια πύλη. Μπροστά από την κύρια πύλη του ιερού εκτεινόταν μια μεγάλη πλακόστρωτη πλατεία που πλαισιωνόταν από στοές ιωνικού ρυθμού με καταστήματα στο βάθος.
Πρόκειται για μια ρωμαϊκή αγορά που προμήθευε στους προσκυνητές αφιερώματα για το θεό.
Από την κύρια πύλη του ιερού άρχιζε η «ιερά οδός», που με καμπές οδηγούσε ως το ναό του Απόλλωνα. Στις δύο της πλευρές ήταν στημένα τα αφιερώματα στον Απόλλωνα ή ήταν χτισμένοι οι «θησαυροί».
Δεξιά και αριστερά από την ιερή οδό υπάρχουν σκορπισμένα τα ίχνη από τα αναθήματα των διαφόρων πόλεων. Στην ίδια περιοχή υπάρχουν τα λείψανα του πώρινου «θησαυρού» των Σικυωνίων. Οι «θησαυροί» έχουν μορφή τυπική.
Είναι κτίρια μικρών διαστάσεων με δύο κολόνες στην πρόσοψη, ανάμεσα σε δύο παραστάδες οι περισσότεροι. Στο ιερό των Δελφών τα κτίρια αυτά είναι πολυάριθμα. Κύριο προορισμό είχαν την ασφαλή φύλαξη των αφιερωμάτων των πόλεων που τους είχαν κατασκευάσει και την προστασία τους από τις καιρικές συνθήκες.
Έμμεση συνέπεια ήταν η προβολή κάποιου σπουδαίου κατορθώματος, πολεμικού κυρίως, που πολλές φορές διαιώνιζε ο θησαυρός. Ο θησαυρός των Σικυωνίων είναι δωρικού ρυθμού με δύο κολόνες στην πρόσοψη ανάμεσα σε δύο παραστάδες. Κατασκευάστηκε γύρω στα 500 π.Χ. από τους ολιγαρχικούς, που ανέτρεψαν τους τυράννους της Σικυώνας, τους Ορθαγορίδες. Αμέσως μετά το θησαυρό αυτόν υπήρχε ο θησαυρός των Σιφνίων, το ωραιότερο και το πολυτελέστερο κτίριο του ιερού. Χτίστηκε γύρω στα 525 π.Χ. από μάρμαρο της Πάρου. Ήταν ιωνικού ρυθμού και αντί για κολόνες είχε δύο Καρυάτιδες. Είχε πλούσια γλυπτή αρχιτεκτονική διακόσμηση, αετώματα με γλυπτές παραστάσεις και μια συνεχή γλυπτή ζωφόρο, από την οποία ό,τι απέμεινε βρίσκεται στο μουσείο των Δελφών. Ο θησαυρός δε διαιώνιζε νίκη ή κάποιο σπουδαίο γεγονός της ιστορίας των Σιφνίων.
Οι Σίφνιοι απλώς θέλησαν να καταπλήξουν τους Έλληνες με τον πλούτο τους. Στη γύρω από το θησαυρό αυτόν περιοχή, υπήρχαν οι θησαυροί των Θηβαίων, Βοιωτών, Ποτιδαιατών και Μεγαρέων.
Εξίσου σημαντικός ήταν και ο θησαυρός των Αθηναίων σήμερα είναι αναστηλωμένος. Κατασκευάστηκε από μάρμαρο της Πάρου το 490-489 π.Χ., με δεκάτη των λαφύρων της μάχης του Μαραθώνα, ως αφιέρωμα στον Απόλλωνα.
Αντιπροσωπεύει στην αρχιτεκτονική και στην πλαστική τη μετάβαση από την αρχαϊκή εποχή στον αυστηρό ρυθμό της αττικής τέχνης.
Είναι δωρικού ρυθμού με δύο κολόνες ανάμεσα σε δύο παραστάδες. Είχε γλυπτά αετώματα και γλυπτές μετόπες. Στην αριστερή πλευρά του θησαυρού υπάρχει μια τριγωνική πλατεία, όπου οι Αθηναίοι είχαν στήσει λάφυρα της μάχης του Μαραθώνα.
Δίπλα του υπήρχε το αρχαϊκό πώρινο κτίριο του Βουλευτηρίου. Εκεί κοντά υπήρχε ο θησαυρός των Συρακουσών, χτισμένος μετά τη νίκη των Συρακουσίων εναντίον των Αθηναίων το 413 π.Χ. Στην ίδια περιοχή βρισκόταν και ο θησαυρός των Κνιδίων, ιωνικού ρυθμού, κατασκευασμένος μετά τα μέσα του 6ου αιώνα π.Χ. με ωραία γλυπτή αρχιτεκτονική διακόσμηση. Στο ιερό υπήρχε μια στρογγυλή πλατεία που οι αρχαίοι ονόμαζαν «Άλων» (αλώνι). Στον τόπο αυτόν παιζόταν κάθε οκτώ χρόνια το Σεπτήριον, ιερό δράμα, με το οποίο γινόταν αναπαράσταση του φόνου του δράκοντα Πύθωνα από τον Απόλλωνα. Γύρω από την «Άλων» υπήρχαν θησαυροί, ανάμεσα στους οποίους ξεχώριζε ο θησαυρός των Κορινθίων, που χτίστηκε από τον τύραννο της Κορίνθου Κύψελο (657–628 π.Χ.) και είναι ο παλιότερος θησαυρός των Δελφών. Λίγο πιο πέρα βρίσκεται ο βωμός των Χίων, του 5ου αιώνα π.Χ. Απέναντι από το βωμό βρίσκονται τα λείψανα του τρίποδα των Πλαταιών· τώρα απομένει μόνο η βάση πάνω στην οποία ήταν στημένος με το χρυσό λέβητα και τα τρία κουλουριασμένα μεταξύ τους χάλκινα φίδια, που υψώνονταν ανάμεσα στα πόδια του τρίποδα.
Κατασκευάστηκε μετά το 479 π.Χ. Πάνω στα σώματα των φιδιών, που έχουν μεταφερθεί στην Κωνσταντινούπολη από το Μ. Κωνσταντίνο, ήταν χαραγμένα τα ονόματα των πόλεων που πήραν μέρος τη μάχη. Περίφημη ήταν και η «στοά» που κατασκευάστηκε από το βασιλιά της Περγάμου Άτταλο Α’ το Σωτήρα (241–197 π.Χ.). Σήμερα σώζεται σε αρκετό ύψος.
Το πιο σημαντικό κτίριο του τεμένους ήταν ο ναός του Απόλλωνα χτισμένος στο κέντρο σχεδόν του όλου χώρου. Τα σημερινά ερείπια ανήκουν στον τελευταίο ναό, που χρονολογείται από τον 4ο αιώνα π.Χ. Προηγουμένως είχαν χτιστεί στην ίδια θέση και άλλοι ναοί.
Οι αρχαίοι πίστευαν ότι ο πρώτος ναός έγινε από δάφνη, ο δεύτερος από κερί και φτερά, ο τρίτος από χαλκό και ο τέταρτος, εκείνος που έχτισαν, κατά τους αρχαίους, οι μυθικοί αρχιτέκτονες Τροφώνιος και Αγαμήδης. Σ’ αυτό τον τέταρτο, που ήταν πώρινος δωρικού ρυθμού, ανήκουν οικοδομικά λείψανα που βρέθηκαν στις ανασκαφές και που χρονολογούνται γύρω στο 650 π.Χ. Ο ναός αυτός κάηκε το 548 π.Χ. Για την οικοδόμηση του νέου πρόσφερε χρήματα ολόκληρη η Ελλάδα και πολλοί ξένοι ηγεμόνες. Ο ναός ως το 51 περίπου ήταν τελειωμένος. Ο ναός αυτός, ο λεγόμενος των «Αλκμεωνιδών», είχε 6 κολόνες στην πρόσοψη και 15 στα πλάγια. Την ανατολική όψη, όπως και τα γλυπτά του ανατολικού αετώματος, κατασκεύασαν οι Αλκμεωνίδες από παριανό μάρμαρο. Με το σεισμό του 373 π.Χ. ο ναός μεταβλήθηκε σε ερείπια. Στη συνέχεια ανοικοδομήθηκε και το 330 π.Χ. έγιναν τα επίσημα εγκαίνιά του. Ήταν κατασκευασμένος στο ίδιο σχέδιο και στις ίδιες σχεδόν διαστάσεις με τον προηγούμενο, από πωρόλιθο για τις κολόνες και το θριγκό και από ωραία σκούρα πέτρα του Παρνασσού για τον υπόλοιπο ναό. Αρχιτέκτονές του ήταν ο Κορίνθιος Σπίνθαρος και μετά το θάνατό του ο Ξενόδωρος και ο Αγάθωνας. Τα αετώματά του ήταν γλυπτά.
Το ανατολικό παρίστανε την άφιξη του Απόλλωνα στους Δελφούς, το δυτικό το Διόνυσο ανάμεσα στις Θυϊάδες (Μαινάδες) και τη δύση του ηλίου. Στις μετόπες του ναού, που δεν είχαν παραστάσεις, προσηλώθηκαν περσικές ασπίδες από τη μάχη του Μαραθώνα και γαλατικές από την επιδρομή των Γαλατών εναντίον των Δελφών. Το 279 π.Χ. στους εσωτερικούς τοίχους του πρόναου ήταν χαραγμένα ρητά των εφτά σοφών.
Ο σηκός φαίνεται ότι ήταν χωρισμένος σε δύο τμήματα. Στο μπροστινό υπήρχε βωμός του Ποσειδώνα, κυρίαρχου του ιερού πριν από τον Απόλλωνα, αγάλματα των δύο Μοιρών, του Δία Μοιραγέτη και του Απόλλωνα Μοιραγέτη, ο σιδερένιος θρόνος του Πίνδαρου και η εστία όπου σκοτώθηκε ο Νεοπτόλεμος, ο γιος του Αχιλλέα, από τον ιερέα του Απόλλωνα. Για το δεύτερο μέρος του σηκού, λέει ο Παυσανίας, ότι δικαίωμα να μπαίνουν είχαν λίγοι άνθρωποι και ότι υπήρχε εκεί χρυσό άγαλμα του Απόλλωνα. Στην περιοχή του ιερού, αλλά έξω από τον περίβολό του, υπάρχει μια στοά μεγάλη, που πρόσφερε στους επισκέπτες έναν τόπο περιπάτου και ανάπαυσης. Περίφημο ήταν το θέατρο του ιερού, που είναι ένα από τα καλύτερα διατηρημένα της Ελλάδας, κατασκευασμένο από άσπρη πέτρα του Παρνασσού. Τον 4ο αιώνα π.Χ. χωρίζεται σε δύο μέρη: το κοίλο, που αποτελείται από 35 σειρές ημικυκλικών καθισμάτων όπου κάθονται οι θεατές, και τη σκηνή. Το κάτω μέρος του κοίλου διαιρείται με 6 σκάλες σε 7 κερκίδες. Μεταξύ τους υπάρχει διάδρομος, το διάζωμα. Το θέατρο επισκευάστηκε το 2ο αιώνα π.Χ. Τον 1ο αιώνα π.Χ. τοποθετήθηκε εμπρός στη σκηνή ανάγλυφη ζωφόρος με παραστάσεις άθλων του Ηρακλή. Η σκηνή χωρίζεται σε δύο τμήματα: μπροστά το προ[GLi]σκήνιο με τρεις χώρους και πίσω η σκηνή με άλλους τρεις. Υπολογίζεται ότι μπορεί το θέατρο αυτό να χωρέσει 5.000 θεατές περίπου. Μέσα στο ιερό υπήρχε και η περίφημη Λέσχη των Κνιδίων. Ήταν τόπος συναθροίσεων και συζητήσεων. Η Λέσχη ανήκει στο πρώτο μισό του 5ου π.Χ. αιώνα. Χαρακτηριστικό μνημείο της περιοχής των Δελφών είναι και το στάδιο του 5ου αιώνα π.Χ. Το μήκος του είναι 177,50 μ. και το πλάτος του 22,50 μ. Γύρω από το στίβο υπήρχαν τα καθίσματα του σταδίου, το θέατρο.
Στην άγρια χαράδρα που σχηματίζουν οι δύο Φαιδριάδες, από το βράχο της Υάμπειας αναβλύζει το νερό της ιερής πηγής Κασταλίας. Ό,τι βλέπουμε σήμερα από την κρήνη ανήκει στην ελληνιστική και ρωμαϊκή εποχή. Στην αρχαία και κλασική εποχή το νερό της Κασταλίας φαίνεται ότι έβγαινε χαμηλότερα, από μια κρήνη που μέχρι σήμερα σώζονται τα ερείπιά της. Το οικοδόμημα αυτό, που βρέθηκε πριν από λίγα χρόνια, ήταν, στην τελευταία του μορφή τουλάχιστον, μια πλακοστρωμένη αυλή με τοίχους γύρω γύρω στους οποίους υπήρχαν (στις τρεις πλευρές) πάγκοι.
Ο βορινός τοίχος είχε τέσσερις χάλκινες λεοντοκεφαλές, από τις οποίες έβγαινε το νερό. Το νερό της Κασταλίας είχε μεγάλη σπουδαιότητα για τη λατρεία του Απόλλωνα και τη λειτουργία του μαντείου. Κοντά στην περιοχή του ιερού, λίγο απομακρυσμένο και προς το δρόμο που οδηγεί προς την Αράχοβα, βρίσκεται το ιερό της Αθηνάς «Προναίας». Η ονομασία του οφείλεται στο γεγονός ότι το ιερό βρίσκεται πριν από το ναό του Απόλλωνα. Την αρχή του ιερού τη βρίσκουμε στα μυκηναϊκά χρόνια. Μέσα στο ιερό υπάρχουν βωμοί και δύο μικρά ναόσχημα κτίσματα που ανήκουν πιθανόν στο τέμενος του ντόπιου ήρωα Φύλακου.
Το πιο σημαντικό κτίσμα του ιερού είναι ο πώρινος ναός της θεάς. Ο πρώτος πώρινος ναός της χτίστηκε στα μέσα του 7ου αιώνα π.Χ. και ήταν από τους παλιότερους μεγάλους ναούς της Ελλάδας. Γύρω στα 500 π.Χ. χτίστηκε ο νέος ναός, δωρικού ρυθμού και περίπτερος. Μέσα στο ιερό υπήρχε ο θησαυρός των Μασσαλιωτών του 530 π.Χ. Αυτός συγκρίνεται στην τέχνη και στην ομορφιά μόνο με το θησαυρό των Σιφνίων. Δυτικά του βρίσκεται η περίφημη «Θόλος», χτισμένη γύρω στο 380 π.Χ. Ήταν δωρικού ρυθμού και είχε εξωτερικά 20 κολόνες, πάνω στις οποίες στηριζόταν ο θριγκός. Είναι άγνωστος ο προορισμός του κτιρίου. Ο σεισμός του 373 π.Χ. προξένησε βλάβες στο ναό της Προναίας Αθηνάς. Ο νέος δωρικός ναός της Αθηνάς κατασκευάστηκε δυτικά της Θόλου γύρω στο 370 π.Χ. και ήταν πιο λιτός από τον πώρινο. Ανάμεσα στο ιερό της Αθηνάς Προναίας και στην Κασταλία βρίσκονται τα ερείπια του γυμνασίου των Δελφών. Το συγκρότημα των οικοδομημάτων του γυμνασίου χρησίμευε για την άσκηση των εφήβων των Δελφών και την προετοιμασία των αθλητών που έπαιρναν μέρος στους πυθικούς αγώνες. Από την ελληνιστική εποχή και μετά ξένοι δάσκαλοι, ρήτορες, ποιητές και επιστήμονες έρχονταν στους Δελφούς και έδιναν διαλέξεις στους χώρους του γυμνασίου. Αυτό είναι κατασκευασμένο σε δύο επίπεδα· το ανώτερο καταλάμβανε ο «ξυστός» και η «παραδρομίς» για τις ασκήσεις του δρόμου και στο κατώτερο υπήρχαν η «παλαίστρα», η «πισίνα» για τα ψυχρά λουτρά και οι «θέρμες» για το θερμά.
Το αρχαιολογικό μουσείο : Μέσα στο μουσείο των Δελφών υπάρχει πλήθος από περίφημα έργα της αρχαιότητας: Ξεχωρίζουν το αντίγραφο του δελφικού ομφαλού, που ήταν τοποθετημένος μέσα στο άδυτο του ναού του Απόλλωνα και κοντά στο άγαλμα του θεού. Συμβόλιζε το κέντρο του κόσμου. Τα περίφημα μεγάλα αρχαϊκά αγάλματα των αδελφών Κλέοβη και Βίτωνα, που χρονολογούνται μεταξύ 610–580 π.Χ., κομμάτια από την ανάγλυφη ζωφόρο του θησαυρού των Σιφνίων, η περίφημη Σφίγγα των Ναξίων, που χρονολογείται από το 570–560 π.Χ., οι 24 μετόπες του θησαυρού των Αθηναίων, στις οποίες συνδυάζονται άριστα αρχαϊκά και κλασικά στοιχεία, τα γλυπτά αετώματα του ναού του Απόλλωνα, πολλά επιτύμβια μνημεία, κομμάτια περίφημα από τη Θόλο, το περίφημο άγαλμα του Αγία, που ήταν διάσημος πρωταθλητής στο παγκράτιο. Πρόκειται για μια εξιδανικευμένη μορφή αθλητή· πιστεύεται ότι είναι μαρμάρινο αντίγραφο χάλκινου πρωτοτύπου και έργο του Λύσιππου από τη Σικυώνα.
Αποτελεί τμήμα ενός ολόκληρου συγκροτήματος αγαλμάτων.
Θαυμάσιο είναι το χάλκινο άγαλμα του Ηνίοχου.
Παριστάνει έναν ηνίοχο, σε φυσικό μέγεθος, τη στιγμή που ευθύς μετά το τέλος του νικηφόρου αγώνα παρουσιάζει το άρμα του στραμμένος προς το πλήθος που τον επευφημεί.
Ήταν ένα χάλκινο σύμπλεγμα, αφιέρωμα στον Απόλλωνα από τον τύραννο της Γέλας Πολύζηλο για τη νίκη του στην αρματοδρομία στα Πύθια το 478 ή 474 π.Χ.
Αποτελούταν από τον ηνίοχο, ένα τέθριππο άρμα πάνω στο οποίο στεκόταν και ένας μικρός ιπποκόμος, που βρισκόταν πλάι στο δεξί άλογο, του οποίου κρατούσε τα ηνία.
Ο Ηνίοχος παριστάνει έναν αθλητικό έφηβο λεπτό, αντιπροσωπευτικό τύπο της αριστοκρατικής νεολαίας της εποχής του.
Πιθανότατα δημιουργήθηκε από τον Πυθαγόρα το Σάμιο ή από το μεγάλο Αθηναίο γλύπτη Κριτίο.
Επιμέλεια Άρθρου : Γεώργιος Λυμπερόπουλος
