Αρχαία πόλη-κράτος της Αργολίδας, στη βορειοανατολική ακτή της Πελοποννήσου.
Αναφορά για την περιοχή υπάρχει ήδη στην Ιλιάδα του Ομήρου.
Σύμφωνα με αρχαιολογικά ευρήματα, η περιοχή κατοικούνταν ήδη την 3η χιλιετία π.Χ. . . .
Πρώτοι κάτοικοι αναφέρονται οι Κάρες, ενώ αργότερα στην περιοχή κατοίκησαν Ίωνες και Δωριείς.
Οι Επιδαύριοι πολέμησαν στους μηδικούς πολέμους.
Στον πελοποννησιακό πόλεμο ήταν με το μέρος των Σπαρτιατών, γεγονός που προκάλεσε τη σύγκρουση των Αργείων (συμμάχων των Αθηναίων) με την Επίδαυρο.
Το 243 π.Χ. έγινε μέλος της Αχαϊκής Συμπολιτείας και με τη ρωμαϊκή κατάκτηση έγινε βάση εξόρμησης των Ρωμαίων για την υποταγή του Άργους και της Σικυώνας.
Η πόλη είχε πολλούς ναούς και ιερά, όπως της Ήρας, του Ασκληπιού και της Ηπιόνης, της Άρτεμης, του Απόλλωνα και της Αφροδίτης. Περίφημη όμως ήταν στην αρχαιότητα η Επίδαυρος για το μεγάλο ιερό του Ασκληπιού (Ασκληπιείο), που είναι το λαμπρότερο θεραπευτικό κέντρο του αρχαίου κόσμου.
Το 1988 ο χώρος ανακηρύχθηκε από την UNESCO μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς.
Τα πιο σημαντικά από τα οικοδομήματα του Ασκληπιείου, όπως δείχνουν τα ευρήματα, είναι:
α) Τα προπύλαια από τα οποία έμπαιναν στον περίβολο. Κατασκευάστηκαν τον 4ο αι. π.Χ. και είχαν δύο στοές, βόρεια και νότια, με 6 κίονες η καθεμιά, ιωνικού ρυθμού η πρώτη και κορινθιακού η δεύτερη. Από τα προπύλαια άρχιζε η Ιερή Οδός που οδηγούσε στο ναό του Ασκληπιού.
β) Ο ναός του Ασκληπιού. Χτίστηκε μεταξύ 380–375 π.Χ. Ήταν δωρικού ρυθμού και έργο του Θεόδοτου. Ήταν περίπτερος, με 6 και 11 κίονες στις στενές και μακριές πλευρές του αντίστοιχα. Τα γλυπτά αετώματα, όπως και όλος ο γλυπτός διάκοσμος του ναού, ήταν έργο του Τιμόθεου, ενώ την πολυτελή θύρα του σηκού και το χρυσελεφάντινο άγαλμα του θεού τα είχε κατασκευάσει ο Θρασυμήδης.
γ) Η Θόλος ή Θυμέλη. Κυκλικό οικοδόμημα του 4ου αι. π.Χ. με διάμετρο 29 μ. Βρίσκεται ακριβώς πίσω από το ιερό του Ασκληπιού. Είχε δύο κιονοστοιχίες, δωρική εξωτερικά και κορινθιακή εσωτερικά και στέγη κωνική με 26 και 14 κίονες αντίστοιχα. Την κατασκεύασε ο Πολύκλειτος ο νεότερος και ήταν πολυτελέστατο οικοδόμημα, από τα κομψότερα της αρχαιότητας. Εσωτερικά οι τοίχοι του καλύπτονταν από έργα ζωγραφικής του καλλιτέχνη Παυσία. Στο υπόγειο είχε διαμερίσματα τύπου λαβύρινθου. Άγνωστος είναι ο προορισμός της Θόλου. Ίσως να χρησίμευε για πρυτανείο των ιερέων. Επειδή μάλιστα το υπόγειο (λαβύρινθος) χτίστηκε τον 6ο αι. π.Χ. και η Θόλος τον 4ο αι., το πιο πιθανό είναι ότι το αρχικό κτίριο ήταν ένα είδος βωμού για χθόνιες θυσίες, μυστηριακού χαρακτήρα, και η Θόλος το διακοσμητικό επιστέγασμά του.
δ) Το άβατον ή εγκοιμητήριον. Βρισκόταν δίπλα στο ναό. Ήταν οικοδόμημα στο οποίο κοιμούνταν οι άρρωστοι για να δουν στο όνειρό τους τον τρόπο με τον οποίο θα τους θεράπευε ο θεός. Ήταν μεγάλο και στενόμακρο κτίριο (70 x 10 μ. περίπου), το μισό μονώροφο και το μισό διώροφο.
ε) Ο οίκος των ιερέων. Οικοδόμημα λίγο αρχαιότερο από το ναό και τη Θόλο, το οποίο στις τρεις πλευρές του περιβαλλόταν από στοές. Πιθανό να προοριζόταν για τους ιερείς.
στ) Διάφορα κτίρια για την εξυπηρέτηση του πλήθους των πιστών, όπως ο ξενώνας, μεγάλο διώροφο οικοδόμημα με 160 δωμάτια, γυμνάσιο, παλαίστρα μαζί με ένα είδος σχολείου, βιβλιοθήκη, λουτρά και στάδιο. Στο τελευταίο γίνονταν, από το 480 π.Χ., κάθε τέσσερα χρόνια αγώνες, τα Μεγάλα Ασκληπιεία.
ζ) Άλλοι ναοί στο χώρο του ιερού ήταν ο ναός της Άρτεμης (4ος αι. π.Χ.), το ιερό της Αφροδίτης, ο ναός της Θέμιδας και ο ναός των αιγυπτιακών θεοτήτων, που αποκαλύφτηκε το 1982 και οι εργασίες του ξεκίνησαν το 1999. Από τα ιερά αυτά σώζονται σήμερα μόνο λίγα λείψανα, καθώς και λείψανα του ξενώνα.
η) Το θέατρο της Επιδαύρου. Βρίσκεται στους δυτικούς πρόποδες του λόφου Κυνόρτιου, στον ευρύτερο χώρο του Ασκληπιείου. Κατασκευάστηκε από τον Αργείο αρχιτέκτονα Πολύκλειτο το νεότερο τον 4ο αι. π.Χ. Είναι το πιο κομψό και καλύτερα διατηρημένο από όλα τα αρχαία ελληνικά θέατρα που έχουν αποκαλυφτεί μέχρι τώρα και ένα από τα μεγαλύτερα και με άριστη ακουστική.
Το ανακάλυψε ο αρχαιολόγος Παναγιώτης Καββαδίας, με ανασκαφικές εργασίες που άρχισαν το 1881 και ολοκληρώθηκαν το 1887. Το κοίλο του θεάτρου ήταν σε πολύ καλή κατάσταση, αλλά το οικοδόμημα της σκηνής είχε καταστραφεί. Στο διάστημα 1954–1963 πραγματοποιήθηκαν ανακατασκευαστικές εργασίες σε μεγάλη κλίμακα. Η σημερινή μορφή του θεάτρου αποδίδει την τελευταία του διαμόρφωση που έγινε στη διάρκεια της ρωμαϊκής κατοχής.
Το κοίλο του θεάτρου έχει 55 σειρές καθισμάτων, που χωρίζονται με διάδρομο σε δύο διαζώματα, το κάτω με 21 σειρές και το πάνω (ψηλότερο) με 34 σειρές. Ακτινωτά σκάλες χωρίζουν το κοίλο σε κερκίδες, 12 κάτω και 22 επάνω. Το θέατρο χωράει κανονικά 14.000 θεατές. Η κυκλική ορχήστρα, με διάμετρο 20,30 μ., είχε στη μέση βωμό (θυμέλη), του οποίου σώθηκε η βάση και μπροστά της σκηνή 26,15x6 μ. με κεντρικό μέρος και δύο παρασκήνια δεξιά και αριστερά. Η σκηνή ήταν διώροφη και μπροστά της είχε το προσκήνιο, που επικοινωνούσε και με τη σκηνή (με τρεις θύρες) και με την ορχήστρα (με μια θύρα). Δύο ανοίγματα ανάμεσα στο κοίλο και τη σκηνή αποτελούσαν τις παρόδους, από όπου έμπαινε ο άγγελος, ο χορός, ο κήρυκας κτλ. Το ιδιαίτερο των παρόδων στο θέατρο της Επιδαύρου είναι ότι αποτελούν δύο μεγαλοπρεπή πρόπυλα και δεν είναι απλοί διάδρομοι-ανοίγματα. Άλλο χαρακτηριστικό του θεάτρου αυτού είναι ότι έχει τη μοναδική κυκλική ορχήστρα που διατηρήθηκε αμετάβλητη. Σε άλλα ελληνικά θέατρα οι Ρωμαίοι επέφεραν μεγάλες αλλαγές.
Στο θέατρο έχουν πραγματοποιηθεί μετά το 1938 πολλές παραστάσεις, ενώ οι παραστάσεις που εντάσσονται στο Φεστιβάλ Επιδαύρου ξεκίνησαν το 1954. Τον επόμενο χρόνο καθιερώθηκαν ως θεσμός αρχαίου δράματος και συνεχίζονται σε ετήσια βάση.
Το 1971 στην ίδια περιοχή ανακαλύφθηκε το μικρό θέατρο της Επιδαύρου. Πρόκειται για ένα μαρμάρινο και καλά διατηρημένο θέατρο 6.000 θέσεων που χρονολογείται στο 4ο αι. π.Χ.
θ) Το στάδιο. Βρίσκεται απέναντι στο χώρο του ιερού. Χρονολογείται από τον 5ο αι. π.Χ. και έχει σχήμα ορθογώνιο με διαστάσεις 196,45x23,30 μ. Όπως και το θέατρο, συνδεόταν με τις ιερές πομπές που γίνονταν στην Επίδαυρο και ιδιαίτερα με τα Μεγάλα Ασκληπιεία, γιορτές προς τιμή του Ασκληπιού που γίνονταν κάθε τέσσερα χρόνια.
ι) Ιερό του Απόλλωνα Μαλεάτα. Ερείπιά του ανακαλύφτηκαν στην κορυφή του Κυνόρτιου λόφου. Περιλάμβανε δωρικό ναό του Απόλλωνα και άλλα οικοδομήματα.
Την περίοδο 1902–1909 στο χώρο της Επιδαύρου χτίστηκε αρχαιολογικό μουσείο από τον αρχαιολόγο Παν. Καββαδία για να στεγαστούν τα σημαντικότερα μνημεία του Ασκληπιείου. Από τα σημαντικότερα εκθέματα του μουσείου είναι ένα κορινθιακό κιονόκρανο της Θόλου, ο θριγκός του ναού του Ασκληπιού, τμήμα της πλάγιας όψης των προπυλαίων, ο θριγκός του ναού της Άρτεμης, τμήμα αναθηματικού ανάγλυφου, χάλκινα ιατρικά εργαλεία κ.ά.
Επιμέλεια Άρθρου : Γεώργιος Λυμπερόπουλος
